Pau Rainal – Paraulas lemosinas

Sos titrat : subrevòl de la literatura lemosina d’òc dempuei las originas trusc’anuech.

Per iò persentar autrament, son las nòtas de cors de l’Escòla ‘Chabatz d’Entrar de Lion e lu darnier bilhet sus las legidas d’octòbre.

Tirat de la persentaci’ :

L’Escòla comencet son trabalh a la fin de l’annada 1994, per espandra la coneissença de la província e de la cultura des Lemosin permieg la « dispòra » lemosina assolada dins l’encontrada lionesa.

Sans obludar que lu Pau Rainal es maitot lu que reviret « lu Prinçonet » d’un biais mai-que-mai plasent, lu diguet aquí (>lm).

Sus lu libre ne’n se-mesma, per mai d’una diesena d’euròs, v’autres a un libre que vos dirá sus la cultura lemosina tot quò que la ouisquipedia vos dira jamai per las mesma rasons que lu chausepedia « francès » es l’eispreci’ d’un nacionalisme estrech e res de mai.

Adonc, per iò dire autrament, qu’eu libre es un vertadier portau de dubert sus la cultura, maugrat los absents. La pertida la mai vielha de la cultura es nonmàs esvocada, los escrivans los pus ancians son persentats per 3 linhas e tròbe qu’aquò es un bon biais per pas ne’n contar de tròp grossas sus ilhs, e dau mesma biais, los pus modernes an un pauc mai de plaça dins la persentaci’.

Dins los grands que mancan, ne’n viese per lu mens 3 :

Lu Antòni Debernart e son teatre, mon bilhet aquí (>lm).

Lu Enric De L’atge, mas lu manca es beleu degut au fach que qu’es mai un contor qu’un qu’escrís. Aquò deu pas vos eschivar de legir « las istòrias de Sent Barrancon » (>lm).

E pus que tot, i a pas lu Panazô. E aquò es vertadierament ‘na fauta. La gent diran quò qu’ilhs volan, mas Panazô, « que cal dizinidejisar Andriu Dexet », es un vertadier autor popularí. De segur, eu escriguet jamai dins « la grafia qu’es mai que la grafia » coma iò diguet l’autre, o d’enquera « la grafia nacionala occitaniana » coma l’afirmet ‘n’autre, de segur, mas asoete aus normaupates, quau qu’ilhs siàian, d’estre tant popularí que lu Panazô, d’enquera aüei emai los pus jounes daus vielhs ne’n gardessen que las istòrias de bargieras dins la linga francèsa.

Apres, i a dau monde que publieten beleu apres las presas de nòtas e que son pas dedins, pense aquí ad un JP Reidi. Mas, e qu’es una rason per laquela l’obratge demora una bona entrada per los e las dau Lemosin, i a la Benedicta Bonnet.

Una chausa qu’es pas agradiva qu’es la ponctuaci’, e aquò fai banturle, e la persentaci dina la doas lingas entau boiradas, i a mielhs, mas ne’n defòra d’aquilhs dos punts, lu libre es daus bons.

Dins lu mesma genre, i aguet dins las annadas 1980, un « poètes d’Occitanie – La poésie limousine d’expression française et occitane » revuda Poésie 1.

I aguet maitot un « Limousin, Terre d’Oc » per Robert Joudoux, chas Lemouzi (février 1974).

‘N’annada desjà, coma un torna-z-i

Un an jà que Nireblog© viret sa ciber-‘gulha dins l’espaci virtuau e que nos fauguet dubrir ‘na tireta chas WordPress©.

Oooooóo, migretz pas, i a gaire de chausas que changeten, segur. Escrire un cibercaier dins la linga lemosina es ‘n’assèsa 0. Es ‘na fòrça granda per l’esperit ; lu còrs segrá be.

‘N’annada es enquera ‘na vetz un bilhet sus Melhau. V-òc-es, lu Melhau de « Ma Lenga ». Dirai res de pus que lu BC sus lu siti dau JPC, picatz aquí (@fr), res de pus perquè sei pas tant bon per dire de las chausas, res de pus sauv que, esmai quò-siguesse pas per lu plaser de pigolhar la gent, jamai aürós que sei totjorn, res de pus sauv que me songe que, dins ‘queu libreton daus bons sus son chamin de vita militanta dins la linga, que lu Melhau obluda los e las « qu’aurián-poguts~povián~pòdan ‘chaptar » sas òbras.

Vaquetz coma me dins la chaminada de mon enfança lemosina, vaquetz per aver de las erplicaci’s ( o b’etot, ‘natz sus lu cibercaier dau JPC perque compte i jaspir ‘queu bocin de teiste, d’aici la marca de fin).

Mos pairs son tots de la gent de cultura meitat paisana que meitadièra, meitat pacana que farmièra, l’ai desjà ‘gut dich aquí. Las raiças de l’aubre de la familha son aigadas tant per Charanta que Viena, dins ‘queu eissart dintra doas ribièras, eu eisisset sus ‘na rebomba pro nauta per que las soás branchas brochan los ciaus lemosins, per daissar sas fuelhas « girinar » la linga, francha dins daus « ā » tant long d’aici la luna per los uns, dins los « è » que durarán tant coma las feiras a Chabanès 1 per los autres.

De la gent « paubres » de moneda, màs riches d’una cultura de la terra, paisana per iò dire tot emb-d-una. Chascun, après la guerra, la darnièra avant l’autra, poguet pas continuar de « far lu paisan ». Es entau, d’autras necessitats, coma la modernisaci’, sauteten, pas totas solas, segur, màs far autrament que la propaganda d’Estat es pas permis per tots. Fau ne’n ‘ver l’eidèia, la pòder farjar. ‘Quela gent se son civilisats jurtà ‘chaptar ‘na televicon, après lu refrigerator, la veitura…

Segur, la televicon parlava francès, màs sus los chierons dins ‘na còrt, sus lu banc dins l’airau, las seradas tornavan balhar la linga sa plaça, emai ‘la fuguesse bandit dins la meijon dau temps que lu cachaniu quitesse lu collegi, aquò per pas lu traumatisar, l’estiu, la tornava lu temps de la velhada, e aquò quò comptava pas, qu’eriá a gratis.

Golhasson, eriá chas mos pairs, mas grandas, e segur, quauquavetz lu Melhau passava dins lu pòste. Pas tots los sers nimai, màs eu passava, tant coma lu Panazô 2.

Me sosvene que mos pairs l’aimavan be lu Panazô, eu parlava de chausas simplas, plasentas. Beleu ‘queu jugava una figura impausada sens iò voler, o beleu sens iò saber, la dau tipe que ne’n compta una per far rire lu bra’e monde darrier lu fenestron de lum, las chausas seriosas s’assabentavan dins la linga francesa. E mai d’una vetz, après los juecs de 20o00, lu pair P. o la mair M., ne’n contava una ‘tot, coma lu Panazô, beleu la legida dins l’Echo (comuniste) dau jorn, o lu Sillon (catolic), beleu la auvida a l’usina, beleu una tirada de « dins lu temps », un temps fòrça present. De memòria, lu tipe, lu pair P. liet sos buòus la darnièra vetz ne’n 1976, l’annada de ma traucaplais 3 ‘trapada per causa d’una varicela e d’aver begut dau vin doç, lu traulhadís coma fau dire. Afè, es passat aura.

Lu Melhau per se, be, qu’eriá pas parrier. Qu’eriá un artiste. Un artiste non pas coma los velhadors que chantavan, jugan, que fiteten ‘na part de ma cultura tras los aubres de nadau d’entrepresas, o d’enquera lu Jan Segurel tras las cassetas. Mos pairs, beleu mai mon pair que ma mair, chantavan, tornavan dire la chançon, quitament quante ‘navam a la mar veire mas sors « à la colo de Royan » ; sabetz que per los lemosins, passat Engoleime, setz quitament ‘ribat a la plaja. O de las vetz, ‘n’autra granda epopeia Segurelesquèsa eriá quante ‘navam a La Reòla, per charchar las asperjas, chas los que fagueten los esgots dins lu vilatge. Parlavan pertant pas lu mesma patues, afè…

Non, Melhau eriá, eu es pas mòrt, setz dins un bilhet de remanbrança, eu eriá un artiste « per los sabants ». Eu eriá mai d’una vetz mocat, per un los braçs escartats, apres s’esjacinar. E los autres d’acertar d’un movament de la testa o d’un « ‘quò es be v’rai », d’un « t’i ses plán ‘trapat », o b’etot quante ‘quò se passava « en directe » davant la tele, un « se ‘vian be trabalhat dins lur jornada, ferian pas tant de manièras ». Es entau, Melhau eriá un sabant, e los sabants, fòra los medecins e d’enquera, fòra los veterinaris perquè sonhar las bestias, elas qu’an pas la parola, es un quauquares de sacrat, los sabants son tots de las colhas. Melhau fasiá paur a la gent de pauc, beleu pas « aus Jan-las-Colhas » 2 dins lu pòste, o aus professors, màs lu pòple daus paisans e de las paisanas, degun pòt sens reclamar entau. Segur, lu Melhau ‘viá tota la legitimitat per iò far, e es ben contat dins son libre, mas beleu iò faguet-eu d’un biais « sabant de tròp » ? Segur tots e totas erián pas entau. ‘Tenci’, parle nonmàs d’un canton, màs, me songe que ‘quela « critica » manca dins li libreton dau Melhau. Dise ‘quò sens voler ‘pulhar de tròp sus la diferença dintra « los sabants » e « los patesants ». ‘Tenci’ tòrne iò dire, es subretot pas contra lu Melhau, me lu permetriá pas. ‘Netz pas imprimar ‘quò per li balhar e ‘queu venguesse me petar la margoleta. Lu dise pas contra la grafia nimai o sabe tròp quela victima eispiatoèra que nos faudriá desconhar d’ente sabe ieu. Es pas ma mòda de far, d’autant mai que sei un faidit, sabe res de mantas istòrias passadas e ‘laidonc, per principí, la barra aquí dessus.

Panazô parlava d’un monde que ‘chabiá4 de paiar sa rota, lu Melhau fasiá paur e la Delpastre eriá desconeguda de mon vilatge d’aici que la moriguesse…

Per pausar lu barradon sus « Melhau vut d’un pitit vilatge pausat au mitan de la linha fonccionariala e dedeesquèsa dintra Charanta e Lemosin », per barrar la cleda d’aqueu vilatge ente frutgissí, per ne’n ‘chabar per una de mas metafòras tot leva nas que sei, me songe que la linga es estat conhada dins ‘na bombona : una bombona bufada dins dau veire espes verd fonçat, una bombona clissada d’un pitit buesc aisat d’esgar. Un jorn torní trobar la bombona, sei pas un manuau màs aidat per quauques uns e quauques unas dins lu vilatge, dins ma familha, sauguí ne pas continuar se far petar lu pitit buec, aürosadament. Las gestas erián d’enquera ‘quí, tiradas d’un beu fons popularí. Per lu veire, aquò fuguet ‘n’autra istòria, ‘la es esbrechada au pissareu, segur aquò geina pauc per i beure, màs, veiquí, sens un saber-far d’especialiste, l’esgar totalament sembla gaira aisat. ‘Laidonc, la bombona de la familha, ‘la es qua’iment entièra, coma una sola besonha pausada chas me. ‘La purís pas, mai-que-mai perquè sabe far ‘tenci au buec tant coma au veire. Màs, sei ‘na brancha mòrta dins l’aubre de la familha, per deman, per passat deman o d’enquera mai passat-passat deman, me damande se faudriá pas mielhs la conhar dins terra e l’esperar veire tornada a la lutz dins 40000 ans coma per las chaunas pinturadas.

0 « ascèse » dins la linga dau Rabelais, « cal benleu escriur « ascèza » pels occitans ».
1 las eisistan pus nonmàs l’eispreci’ qu’es d’enquera viva.
2 non res, vòle pas far ma Lady Cagat, n’i a pro entau sus lu Jornalet, n’atz gaitar la fin dau bilhet (« cagar » qu’es pas dau nòstre registre màs bon, per lu plaser d’un juòc de mòts).
3 pas la darnièra, tant qu’a contar ma vita.
4 « ‘chabava » es de segur mai coma fau, mas la linga parlada es libra…

(marca de fin, la de la pertida jaspida)

‘Queu libre, que siàia un jorn dictator lu fariá legir e aprener « sus la poncha de la linga » per TOT-a-S los-las normaliZators-tritz, tant ‘quilhs de l’estarcademia monoccitana (@òc) que ‘qilhs de la Clò-clò sus palhetas (@òc) o los-las de las subvenci’s (@òc).

‘Queu libre, lu ‘chabí ‘vant d’anar visar un spectacle d’una tropelada « d’amators ». Ujan, jugavan « la demande en mariage » dau Tchékhov. Me prenguí de raibar veire jugar entau lu Debernart.

Un an desjà, la rifanfana d’aqueu bilhet, e qu’es b’etot l’estiu, ‘laidonc, me songe perpausar dès la setmana entranta « ‘n’adaptaci’ personala » d’un libreton que legiguí i a gaire. Dise be « ‘n’adaptaci’ » e non pas ‘na revirada, un pauc coma un fuelheton estivau…

« Q » coma « Quartiers perilhós » de la Amandà Biòt

Dins la culhida « Crimis » de l’IEO.

Vos deve un grand momint de vertat vertadierament verèia, l’un d’aquilhs que degun pòt ne’n estre fiar, l’un que pòt m’en estre fach la remarca sus las 5 generaci’s d’arribar : lu libre me fuguet ‘chaptat per ‘n’amija que desmenajava d’Orleans a Tolosa*.
Fòra Panazô ** que corespondava dins ma cerveleta ad una fòrma de sos-linga, veiquí mon prumier libre « occitan ». Dins ‘queu temps***, me sei pres de pensar : occitan = egalitat daus parlars = qua’iment la mesma chausa de’n amont daus pitits monts de Blond jurtau Càp (Africa dau sud).

Eriá un pauc tòni. Afe, lu temps dura mai passa, sei restat nonmàs un pauc nastre.

Tornam au libre, es ‘n’enquesta de poliça. Fau aimar la mòda. Per ma perra, un o dos policiers l’annada, es grán pro. Coma dins ‘queu temps, qu’eriá mai-que-mai la linga que me trabalhava, me tòrne gaire ‘pelar dau perquè e dau comint. Mesma lu quite flic, un chivalier de la rampeta passet per un detalh dins un raconta que me sosvene un pauc sòrne.

Ai beleu pausat lu barradon un pauc naut dins ‘quela istòria de A-Z conta-z-en-daus-tròçs-de-ta-vita, e me rende compte que lu temps me manca per tòrnar a la legida d’obratges entau.

Lu serve per lu tornar legir l’estiu.

*es de l’umor.
** que « cal diZir Andriu Dexet »*.
*** balharai pas la data, insistetz pas. Tombí e prenguí d’autras descici’s après.

🙂

電子辞書 – Denshijisho lemosin

Veiquí la persentacion ne’n esclusivitat mondiala dau prumier denshi jisho lemosin.

De’n prumier perquè la referença aus denshijisho – 電子辞書 – daus japonés e non pas aus e-book reader daus francés (►fr), PAD anglés (►en) o b’etot de la liseuse daus quebequés ?

Perdequè es mas un ustilh per aprener, que totas las ressorças dau sistema son mesas dins la qualitat dau rendut, quai’ement coma dau papier, aquò fai s’apreuimar la besonha d’un lector e-encra, mas subretot eu es vendut mai daus libres d’aprentissatges, tant dicionaris, pitits vocabularis, gramaris° que libres vielhs que podem gaire pus trobar coma los Panazô, Fournier, Rebier, Cholet o enquera los abats Richard o Foucaud. Es pas un PAD mai un andròïda merchat (►en) ente podetz descharjar de las « aplis » per vos comptar los piaus dau cuòu o sabe què. Es pas un reader o ‘na liseuse e-ink, de revirar ‘na lisosa beleu,  perquè n’i a des las aisidas per los filmes sus la linga.

La cuberta de las fablas° dau Foucaud – Un filme sus Marcela Delpastre

Vuda sus los dialectes dau lemosin (►linguisticarias-fr)- La gramari

Segur que per ‘na question de dreit, ‘quilhs qu’escrivián beleu patoès°°, mas escrivián ‘na linga saborosa sans la pretencion de quauques « modernas », ‘donc los escrivans popularis siran mai nombrós que de la gent coma Jan dau Melhau o Marcela Delpastre, mas n’i a daus contacts de pres coma « los Chamins… » beleu dins ‘na mesa au jorn.

Integracion d’una cuberta d’un libre dau JdM – vuda de l’efiech « agrafa »

En sus de la linga lemosina, los francilhons siran aüròs de trobar un Robert© (►fr) francés-francés, es mai aisat per los monolingas.

Per la prumièra vetz au monda, los sords o mau-entendants trobaran, ilhs, daus cors de linga daus sinhes° e es entau que vesem l’utilitat de la videò.

Per los lectors° e las lectritz de bandas dessenhadas n’i a quauquas bedes de charjadas, mai daus manga.

Eisemple d’un rendut d’una cuberta « veraias coloras » d’un bon manga

‘Tencion, son soventavetz daus libres ne’n francés mas l’ustilh es pas per de la gent sectarís.

‘Queu denshi jisho lemosin pòt legir los formats informatics los mai presents sus la tiala (*.txt .pdf .odp .flv .mp3 .mp4 .mp5 .avi .x 36000 formats per tot dire). Fau pas obludar que n’i a daus nauts parlors per auvir lu texte, las votz son la s vertadièras de B.Bonnet per la votz feminina e JP.Verdier per la votz masculina. Lu sisteme sonore es estat mes au punt per B.Combi.

Veiquí una fotografia de las conecticas

Las doas grandas rason de ‘chaptar aquò ne’n defòra de la sensacion de legida sus un escran d’una mai-que-granda qualitat, coma sus dau papier emai ‘quò siguesse de l’electronica, es lu rendut « relief ».

Coma podetz iò visar, los engenhières lemosins trobeten coma far per far creire que setz après fuelhòtar un libre coma dins la realitat.

La segonda rason es lu gatge « nòtas ». Emb-d’una sensacion « coma lu papier », vesem un gatge per prener de las nòtas, dins ‘n’amassada per eisemple, coma sus dau papier. ‘Tencion, las nòtas semblan pòder estre presas ne’n colors, mai pas mai de 4, beleu d’autres dins ‘na mesa au jorn.

I a desjà de furnit un suslinhor, un gredon°, un feutra

‘Tendetz pas de veire ‘queu denshi jisho lemosin pertot. Dins un prumier temp  nonmàs sus lu merchat lemosin, per se far la man talament l’ustilh es eiperat, puèi, e perquè son daus amics, los merchats de la Marcha mai de l’Auvernha d’aici las valadas italianas. E per ‘chabar, las Charantas d’aici la granda’aiga, la nostra mar a nosautres. Las autras lingas coma lu breton, lu corsa, lu o los gascon-s(►gs), lu catalan, lu galò, l’alemand siran per la fin de l’annada, per la nadau (e entau far frutjar lu PIB dau lemosin.

Nòtas :

° iò sa’e, es pas los mòts los mai normatius mas son los meus (‘quò ditz lu vedeu o la vedela per frutjar sos la mair). E puèi las normas son per los~las que son pas liures~libras dins lur testa.

°°Ne’n mai d’aquò trobe que quò-es ‘na richessa d’aver dos sistemes per escrir la linga, los japonés ne’n an be quatre. Aquela besonha « transcrirá » automaticament las grafias d’un renver de la linga l’autre, entau, lu lemosin que se legís pauc malgrat l’unitat artificialisada per la grafia trobara be de què estre sauvat.

Auèi lu 8, deman lu 9, ‘laidonc ‘n’istòria de bargièra.

Auèi es la jornada internacionala de las femnas (►en), ne’n defòra de las dictaturas religiosas coma la dau vaticanistan per eisemple (d’un autre biais, ilhs se permenan enrobenitejar tota l’annada (emai songesse que las robas son pas màs per las femnas)).

Que ‘las ne’n aprofeiten be auèi perquè deman tornat, ‘las sirán nonmàs las pauchas per mai d’un monsur.

cinder.JPG
  • De legir «  Blanche neige a une vie de merde » aquí(►fr)
  • Lu sit de la Dina Goldstein « Fallen Princesses » (d’ente ven la fotografia)  aquí (►en)

‘Quò-ditz veiquí un pitit texte patoès, pas dau pus fin, segur, mas jurt eisit de la legida dau Batistou dins « Ei meijou ». Per ‘na vetz, vau pas vos dire de iò legir ‘queu libre. Sabe gran ‘quò qu’eu escriguet d’autre lu tipe, mas tant n’i a quauquas poèsias plasentas, bonas per far naisser un sosrire sus la pòrta d’una preijon, tant n’i a  una pintura dau « meschant esperit daus campanhards ». Vòle dire daus racontas fòrça  conservators ente la femna, contrarament a d’autre, es justa bona per estre bicada après ‘ver prejat lu bon diu. Politicament, lu tipe parla be ad un momint daus comunistes elegits dins son canton, mas dins un autre, se ditz contra los monsurs de París, los vilauds de Lemòtges, e perquè pas, mas còp-sec, eu bancua antijusiu, o contra las danças « daus negres », sens parlar de las colonias que devan estre tant belas dins son esperit. Lu libre fuguet imprimat dins las annadas 1920. Eu conta que de la gent ‘navan vers l’eideològia dau progrès scientific, que devenguet au fiau dau temps lu scientisme dau jorn d’auèi, d’autres volián subretot pas paiar per las societats mutualistas après nàisser e mai que mai de las istòrias de bargièra. La destinacion d’aqueu libre erá de balhar aus lemosins montats a París un bocin dau país.

Un autre pitit mòt sus lu libre, ‘laidonc sus la grafia usada sensat-facha per lu pòble emai daus dires siguessen daus dires quau que siàia la grafia. Passe ‘quí sus los dos corriers de la debuta que los dires grafièsques fan resson enquera sus la tiala occitana o los jornaus, passe per parlar de mon eisemplarí.

Ven de la « chambre syndicale des fabricants de gants de Saint-Junien ». Sabe pas se ‘queu sindicat aviá botat ‘queu libre dins ‘na biblioteca per los obriers dau gant, mas de legir tant de conservatisme dins ‘na vila roja, aquò me semble gaire possible. Doas ipotèsas :

    • lu libre fuguet legit jamai que par lu patronat, manca de saber se lu patronat legís los libres patoès.
    • malgrat la grafia sensat-facha per lu pòble, ‘queu libre fuguet gairament jamai legit. Ne’n tene per prova qu’i aviá dins mon eisemplarí de las paginas non-copilhadas.

Doas ipotèsas per se damandar de què poviá servir daus libres entau perquè sem luenh aquí de l’umor d’un Jan-Picatau o d’un Panazô -que-fau-dire-André-Dexet. Un libre nonmàs per la sosvenança dau país ?  d’una la linga bra’a ? e enquera ‘na vetz fase la diferença entre lu topin e quò que n’i a dedins.  Ne’n mai d’aquò trobe que quò-es ‘na richessa d’aver dos sistemes per escrir la linga, los japonés ne’n an be quatre. ‘Donc, per contunhar de jugar los ipocrites-que-fuguissen-los-riscs, veiquí un texte machiste. Iò tòrne pas grafiar queu texte que parla de las femnas màs coma un quauqaren d’usar quante voletz plantar la porrada. Desjà que lu lemosin se legís pauc malgrat l’unitat artificialisada per la grafia, pensatz be que lu patoès.

LA BARJEIRA

Cherchavo la barjeirâ
La poudio pâ troubâ
Quan dedin lâ fogeirâ
Auve lou che jopâ,
Passe per l’ecourcheiro,
Seigue lou sendoreu
Vouedan mo cartoucheiro
En credan : ô blereu !

Trei filiâ dô vilâge
Sourten dorei loû boueissoû
Prei d’eilâ trei m’eimâge
Si l’an vu lou teissou
Noungro se di chac’uno
Pertan v’ouei qui possa :
Cherchâ uno per uno,
Per mour qu’o ei blessa.

Quan loin l’uno de l’autro
La veize ecartodâ
Me preime de la Martro
Que n’auzo pâ credâ
Oprei qu’ei lo Morietto
Sei oblida Fanchou,
Lour fô lo meimo fêto
En cherchan moun teissou.

Garçoû, di lo fogeiro,
Marchâ tou douçomen

Couma à la pito guèro

Eventâ bien lou ven,

Vizâ dedin lo brando,

Dorei lou boliveu,

Precôci de coumando

Per trouba loû blereu.

★★★

8march