Torilhon 4

La Janeta coma la Arsena gaitavan los òmes autorn de la becana. L‘un teniá la forcha dau temps que l‘autre essaïava d‘adobar la roda, sens granda reüssita.

« Lu temps que v‘autres fasetz ’quò, vam mai Arsena chas lu Gerard per telefonar aus gendarmas e aus pairs de la p‘ita. Lu chause vai queraque pas ’nar pus luenh que ente eu es.
— E puei de tot biais, qu‘es pas n‘autres, lu Micheu pasmai que damandatem d‘aver ’quò dins lu vilatge.
— V-òc-es, sauv que vòle veire los gendarmas per saber per mas vachas.
— N‘i a p‘una de crebada, vas queraque pas far crei…
— O beleu una prima, una recompença o un quauquares entau.
— Sem pas aus Estats Units aquí o dins un montra-colhon, qu‘es lu Lemosin. Tu pòs la tirar entau longa per aver quauquares. beleu ta fotografia dins los jornaus, e enquera tascha de pas estre lu jau d‘India de l‘istòria, ilhs tau fach d‘aranjar las chausas, d‘aïci dever paiar per l‘òstar dau riu.
— Queraque, petonet lu Micheu, vai un pauc luenh.
— Marcha saber coma los jornalistes, los politicians, ilhs an tot los drets ».

Chas lu Gerard, lu telefòne marchava pas mielhs, la tonalitat puei lu bruch de l‘alen.
Las femnas s‘avanceten chas la Martina, per auvir la mesma chausa. Ela aviá dès la desbuta de l‘afar tornat chas ela per telefonar a sa sora e tener lu jornau, mas pas moien. E qu‘eriá entau dins tot lu vilatge. La lumira marchava, las televisions e los pòstes marchavan tot-parrier, mas pas lu telefòne.

« Qu‘es beleu un aubre que tombet sus la linha, chabet per dire la Janeta a la goiata, que ton velò siguesse d‘enquera ’bolhat e Euzebiò vai prener la 4L per te tornar chas te ».

Tot de parlar, ’las engulheten lu chamin de la meijon e se ’resteten davant lu prat. Lu Arnaud, l‘estrangier au vilatge, eriá acobdat a la clida. La Janeta tornet eispliquet per lu telefòne e lu tipe li acertet qu‘eu aviá pas vut d‘aubre de coijat sus la rota, oblidant un pauc qu‘eu passet una pertida de son temps a meitat endurmit.

« ’Queu mandin, partissí d‘un champ au Puech-Franhon, voliá anar a Briguelh mas i aguet un còp de vent que me faguet virar un còp, puei dos d‘aïci que i aguet qu‘eu bruch un pauc sord, e la davalada de la boitia. Vut dau ceu, qu‘es fòrt brilhant, quò lusit beucòp, dirián coma un satelite mas pòde pas l‘acertar e de segur, qu‘es mielhs de pas i toschar.
— E te que ses mai jòuna que n‘autres tots, tu iò sabes pas quò qu‘es ?
— Non, diriá parrier que qu‘es un satelite, o, mas i crese pas, un obgier volant deconegut.
— Un OVeDe ? Qu‘es beleu dangierós alaidonc, non ?
— Crese que non, ajutet l‘Arnaud, e perque quò fai pas brint-brint, din-dau, frà-frà-frà o d‘enquera tau-tau-tau, crese que qu‘es quauquares d‘uman, beleu un satelite esbolhat que tornet sus terra, beleu una aisina daus militarís, mai tot ’quò que se passa chas los russes en qu‘eu moment.
— Atz beleu rason. Tornetz donc chas nos prener un quauquares beure. Coma la moleta es brutlada, me fau un pauc de temps per ne‘n far una autra, mas lu temps que mon òme tornesse la goiata chas ela, auram lu temps de parlar de tot aquò.
— Tu venes de luenh d‘aquí ? E sus ton vetete ?
— Non, m‘entòrne de chas ma granda qu‘es dins un vilatage pas luenh d‘aquí, a l‘Òme dau Bòsc, e mos pairs son de la Vallada. Se v‘autres atz una carta dins vòstra biaça, pòde vos montrar.
—  Vòle be. Quò sembla ’na bela permenada mas tu ses pas un pauc p‘ita.
— Ai 14 ans, mas fase dau judo e sabe me desfendre, diguet ela, de prener un air meschaënt.
— Te crese, te crese ».

E la goiata se sentet oblijada de se contar un pauc. Dire que sa familha eriá de la Valada qu‘eriá dire luquau eriá son pair e çò qu‘eu fasiá dins la vita, es de dire, lu païsan. Sa mair fasiá l‘aida per daus pitits vielhs dins lu canton de Sent Junian e quitament tots los vilatges rassís « la frontièra », dins la « bana » departamentala : Lu Montelh, l‘Auja, las Jobertias, Chabanas, La Font, Fòrjas, lu Mas.

« ’Quò deu estre tot e qu‘es beucòp de temps passat. Crese pas que l‘aguesse quauqu‘un a Pressalat, ’chabet ela de dire avant de reprener sus sa becana, que ’la praticava tant e mai. Vau dins los champs depuei tota p‘ita mai una becana, mos grands paternaus son de Saulgond, qu‘es pas tant luenh que ma granda maternala, mas ma mair aima pas me veire sus ’quela rota, i a tròp de veirura. O b‘etot, parte dins lu mitan de la matinada, o de la jornada, quò rotla mens.
— T‘ses mai coratjosa que me a ton atge.
— Sabetz, auviguí mai-me-tot lu bruch, pas tant fòrt qu‘un còp de canon, mas ’quò me bredasset. ’Guí un pauc paur e qu‘es perque m‘esvedelí davant chas vos. Faudriá pas iò dire a ma mair. Ela voudriá pus que montesse becana. Viguí la lutz maitot, mas pense que nonmàs lu solelh sus la paret brilhanta dau chause. Dins la davalada avant lu vilatge, faguí pas ’tencion e vlau, me trobí lu cuòu par terra. E aura setz apres m‘aidar.
— Te‘n pregue ».

E la Janeta tornet pigolhar lu cadran dau telefòne.
E lu telefòne li tornet s‘alenar a l‘aurelha.

*

Lu margaud arribet mai una soriç dins la gola.
Trauquet lu grope daus umans coma un rei, faguet màs ’tencion a çò qu‘un chin trainava pas dins los cuenhs.
Un chause lusant davalet daus ciaus, se qu‘es pas un auseu, me‘n fote, au mitan de las vachas, las son pas de bon chaçar de mon vejaire, chas lu Micheu, qu‘es pas chas me e ’que banturle me balhariá bentòst mai de vin que de lach, e aime mielhs petar au nas de lu o la que ma manha que de badar a rendre sos bedeus a mon creator.
Autre chause davalet maitot daus ciaus, lentament, jaune canari quò n‘eriá grand un auseu pertant. E aura, son tots en rond autorn d‘una goiata e sa becana roja. An que virar e virar, far la dança daus pinhons, de la roda o de la chadena, se quò fai pas dau ben, quò fará pas de mau.

*

« Fug ! La raca de chat, vas eschapar la soriç meijon e apres vau dever la charchar ’vant que ’la crebesse sos un mòble.
— Te‘n fai pas, ela vai pas correr luenh quela-quí ! Qu‘es lu v‘autres ’queu margaud ?
— Non, eu ven de las vetz meijon, li balhe minjar. Eu vai veire Micheu soventavetz, mas i a mai de baston de prener que de lach.
— Dins la natura, chaçan be, diguet lu Marceu, visatz los tigres.
— Sauv que los chats son ’n‘invencion daus òmes, avancet lu Arnaud, son un produch de la sedentarisacion e de l‘agricultura, i a quauques dietz mile ans.
— Qu‘es be los vilauds aquò. Saben pas plantar ’na pomaterra mas per parlar coma un libre, aquí, i a dau monde. ’Netz beleu nos eisplicar d‘ente venem maitot. Dins l‘espera daus gendarmas, am tot lu temps.
— E me maitot, perque me sonje pas qu‘i a de dangier mai la caissa » ajutet l‘Arnaud, picat.

E se prenguet d‘eisplicar que coma las bestias ’vián pas crebats còp sec, coma i aviá de la lumira e pas lu telefòne, coma degun s‘envolet dins l‘aër, lu mielhs eriá d‘atendre per veire ’quò qu‘anava se passar. Quò qu‘eriá tot-parrier l‘enchaison de copar la raiça a l‘ipotesa de l‘OVeDe, i a gaire que dins los filmes que quò ’riba entau.
Surtiguet sa carta e gaitet ente se trobavan.
Pressalat, los Pressalat, de Lotra coma daus Ausiers se trobavan au bas d‘un tuquet. Pas tant luenh qu‘aquò de son punt de despart quò que lu manhet un pauc. Pensava pas aver tant virat e desvirat.
Dau mesma biais, partiguet sus lu còp de onze oras, l‘evinament deguet ’ribat vers la miejorn manca dietz.
Fin finalament, eu ’viá pas tant desrivat dins la mar daus ciaus.

Mòts : 1332

Torilhon 3

« Sieta te aquí, vau te charchar beure. Coma te ’pelas tu ?
—  La gent me disen Arsena. Vòle res beure, vos remercege.
—  Mesma pas de la grenadina o de la minta ?
—  Non marces. Me fau pas tardar, ma mair fai s‘esmajar de pas me veire tornar. Se ’quò vos fai res, que ma becana ’guesse res e m‘entorne.
—  Tend te que prevenguesse los gendarmas per lu chause que davalet dins lu prat dau Micheu e ’pela ta mair. V‘autres atz lu telefòne chas vos, v-òc-es ?
—  N‘autres l‘am.
—  E tu venes d‘ente quò entaut mai ta becana ? Damandet l‘Euzebiò ?
—  M‘entòrne de chas ma granda que se trobet mau passat ier mandin. Ma mair me damandet de li portar de la torta e de tornar mai lu papier dau medecin per que ’la poguesse ’chaptar los remedís apres-mieijorn.
—  E ente quò es « chas ta granda » ?
—  La abita a l‘Òme dau Bòsc, e mos pairs son de la Vallada.
—  Qu‘es ’na bela permenada per ’na goiata tota sola, dija-me, as pas paur de trobar un lop.
—  I a pus de lop de chas nos, mas ai totjorn paur daus chins e de las banas de las vachas. E puei, ma mair me diguet de pas prener la rota de Saulgond perque i a tròp de veitura.
—  E ’la a be rason ta mair. Segond coma ’quò se passa mai los gendarmas, anam prener la veitura e vam de tornar chas te ».

D‘aqueu temps, per la Janeta, pas moien de poder telefonar aus gendarmas. Un còp, dos còps, res i faguet, apres la tonalitat de prisa de linha, lu fretadís dau cadran que s‘enrolava sus son ressòrt, ela tombava sus un sinhau sonore breu seguí d‘un bruch coma quauqu‘un que prend mau l‘alen.

« I deu aver un chause de bolhat sus la linha !
—  Marcha saber, ’queu beleu la caissa tombada dau ceu que tochet los fius.
—  Los fius, au mitan dau prat ? ’Resta de ne‘n contar. Entau fasent, ’chabaras ta vita coma las doas vielhas baboias que repiapian tota la santa jornada. Arsena, p‘ita, composa lu limerò de chas te ».

Mas la goiata ’guet pas pus de chaença que la Janeta. Lu telefona demorava mut. Ela damandet per tornar prener sa becana que l‘Euzebiò ’viá cobdada au mur de la meijon. Eu eria apres gaitat la forcha que li semblava de bigois, e mai que tot la roda que gigonhava un pauc.

« L‘eriá desjà velada, vos en fasetz pas.
—  Aura ela es pas velada un pauc, mai beucòp. Quante davaletes, quò ’chabet de l‘esbolhet.
—  Son pus los velòs de dins lu temps, diguet l‘Enric. Me fan rire mai lur vetete, aimariá be los veire far lu torn de França, los jòunes d‘aüei.
—  Perque son beleu daus vielhs de ton atge que iò fan, ajutet lu Marceu, s‘etot tornat dau prat coma i aviá grán res d‘i far.
—  Non, mas, mas, mas queraque ».

E qu‘eriá pertit ’na vetz de mai per se fleunar.
’Quilhs dos erián la prova vivanta que lu temps eriá d‘enquera au solelh.

Lu bale comencava vers la nòu òra. Los dos erián ad un cuenh daus vilatges, un dins la pertida charantèsa, l‘autre naut-vienèsa e « jugavan d‘anar dins las pècas que chascuns ’vián, forçament a l‘oposat. Un còp per plantar las pompiras, un còp per ’massar minjar aus lapins, e de se crotsar ’chabavan per se trobar sus un banc davant chas l‘un o davant chas l‘autre, e de nòu òra e demiei d‘aïcí la mieijorn, i avia dau trabalh de fach, segur.

Lu pus vielh dau dos eriá lu Marceu, nascut a la desbuta de la prumiera guerra mondiala, eu portava bassetz ben sos 75 ans. Vertadiera memòria daus luòcs, eu eria pertant pas daus cuenhs. Apres aver estat fach preisonier ne‘n Alemanha, eu se maridet mai la Suzana, una jouneta de Preissalat e daisset çò que li restava de familha a Orador per s‘insatalar dins lu pitit ben de sa femna. Obrier la nuech o lu mandin, païsan l‘apres mieijorn, mai cinc vachas. Un goiat sautet un jorn dins la familha. Manqueten de res e jamai se planheten de mancar.
Màs se n‘i a un que sabiá las chausas, que be se. Las gents venián mai d‘un còp li damandar d‘adobar un afar, de far l‘accordaire, e se de dire « setz pas pró grands per vos esgats tots sòus ? Coneiguí la guerra e un tipe temptet un jòrn de far se ’restar de se batre lu monde. Fuguet fusilhar, per los francès, escotatz me, pas per los bòsches ». Vòle pas ’chabar coma se ! ». Qu‘eriá sa faiçon de dire que v-òc-es, eu ’nava trobar un mejan per aidar.
Autravetz i aviá los « jauvents » per far ’queu trabalh, mas, avecque l‘instrucion dau monde moderne, qu‘es un pauc coma las recomandòsas o los reboteus, los medecins ’vián pres lu dessus, mai-que-mai dins las vilas, que dins los vilatges, la gent sabián d‘enquera de las chausas, e mesma au pus meschaënt daus veisins, portavan daus rameus benesits lu moment ’ribat « de las vetz ».
Lu Marceu se‘n daissava pas comptar, far l‘accordaire li plaisava, aures. Puenh de faschilarias aquí, qu‘es pas coma la Maria-Loïsa, que per ela, las plantas avián p‘un secret, sens obludar que ’la se tirava totjorn tota sola daus einuegs, mesma d‘enquera aüei a 85 ans.

I a una diesena d‘ans, una serp la mordet dins son champ, bap ! ’La ’trapar son coteu, curar ente la serp la mordet e un pauc d‘aquela erba, un pauc d‘aquela ’quí e vei-la-quí apres s‘entornar chas ilhs. Mas de marchar, lu sang bonhet dins lu mochador ’taschat autorn de la jamba. I aguet be la ’Melia per li dire que ’la ’nava trapar lu « tetanic » de l‘òs se ’la netoiava pas la morsura, ’la li diguet que lu tetanòs eriá passat de mòda per los païsans. Qu‘aura ilhs crebavan tots d‘un cancer a fòrça de sulfatar daus pesticidís sus las plantas e de balhar de la peison aus bestias, que de tots biais, ela ’viá fach son temps.
Tres jorns apres ela galopava darrier sas cinc chabras.
La maria-Loïsa eriá pas ’na sortiera, ’tencion, mas, sus las plantas, ela sabiá i far. D‘autant mai que qu‘es una femna bona, totjorn presta d‘aidar lu o la que iò damanda. Qu‘es beleu aquí son grand desfaut, en defòra de cancanar, jamai meschaëment, mas un bon jornau, faliá li damandar son aida. Jamai ’la se perpausava « la gent qu‘es mestier d‘estre aidar, se iò fan pas a la Senta Verja o Sent Jòrdi, se iò fan pas la demanda qu‘es que saban pas ’quò qu‘es vertadierament la pena. I a totjorn que lu prumier pas que compta ».
Beucòp de gent la trobavan un pauc secha de dire las chausas entau, mas, quò marchava coma sistemí. E mesma son paubre òme filava de son temps e aura veusa, ’la comptava pas se far marchar sus los pès.
Qu‘es la mesma que vendet la p‘ita meijon a la Janeta e l‘Euzebiò quante ’ribeten, joune coble s‘instalar a la campanha. Venián pas de luenh, Confolent, mas, desiravan s‘aprochar dau trabalh de se, mecanician a Briguelh. Sens eifants, la Maria-Loisa concervet totjorn de la simpatia per ilhs dos.

*

Lu vent tiret sus la tela dau parachuta, dau còp ’la se soslevet coma las tòrnas dins los filmes per s‘esvenlet un còp de mai, apres aver tirat un pauc la boitia metalica dins lu riu. Sens iò saber, la tela demoret dins la pertida charantesa, ’la daus Ausiers, la boitia au mitan dau Vilars, e las vachas elas-tot, espauridas un còp de mai, se sarravan daus còstat de Lotra.
Los chins torneten japar.

Mòts : 1258

Torilhon 2

Una miala faguet auvir una cridada bela. Un torn, dos torns, un cercle puei dos, lu sinhau qu‘una sauvatgina ’na i passar : lebre, taupa o rata… Quò fai pas totjorn bon de raibassar dins los champs.

*

L‘ala jauna se pauset sens bruch dins un prat e lu Arnaud ’guet màs de traucar la rota per s‘apreuimar de la gents atropats a l‘entrada dau champ. S‘etot eriá curiòs de ne‘n saber un pauc mai. Quite de pas minjar ’queu mieijorn, la curiositat eriá la pus fòrta e mai-que-mai, eu avia aquí per una vetz beleu l‘enchaison de poder ne‘n contar un pauc dins las velhada qu‘anavan tornar prener.

« ’Qu‘es un bocin de vòstra machina ? Damandet lu vielh Marceu ne‘n li balhant una ponhada de man per lu saludet.
— Que non pas ! Un delta-plana qu‘es aures qu‘una tubulura, daus tudeus metaliques, una bascha per dessus e un mejan per balhar de la fòrça. Un chause tant lusant es pas d‘a quò meu, mon ala a me es jauna.
— E d‘ente se v‘autres ?
— Vene de Lemòtges, mas pertissí mai lu deltà dau Puech-Franhon, qu‘es bassetz naut per se far tractar per ’na veitura e poder volar. I a de far ’tencion aus pilo…
— … e far paur aus vachas, aquò, quò, vos deranja pas, ajutet lu Micheu, las son coma essabanidas, mas fau res dire perque v‘autres venetz de Lemòtges per vos ’musar a la campanha.
— Vos dise que qu‘es pas a me queu bisilhs. Çò que me sembla lu mai important es de saber, jurtament, ’quò qu‘es que ’questa boit…
— Lu fuòc, i a lu fuòc chas l‘Euzebiò ! Gaitatz coma ’quò fuma ».

E lu monde de se tornar per visar l‘endrech montrar per l‘Enric, la darniera meijon d‘aquela pertida dau vilatge. Dau mesma biais, se‘n fagueten un pauc mens de veire la vielha Maria-Loïsa surtir de chas la Janeta e l‘Euzebiò, una padela d‘ente surtava ’na fumada negra a la man. ’La prenguet lu temps de la pausar sus lu bassueil que donava dins lu coderc avant de junher, ela-tot la tropelada a la clida dau prat.

Per vos dire coma se persentava la scena, fau eimaginar un prat qua‘iment carrat copar dins un bon tierç per lu riu, lu Vilars. Las vachas s‘acialaten dins un cuenh, laï ente i a la minjadoira garnida d‘una bala de fen, dins los mema tierçs, a la barriera, i avia los daus vilatges que ’ribavan, e beleu a una distança de tres levadiaus, au mitan dau riu, lu chause que degun semblava grand saber quò qu‘eriá.

« Janeta setz tròp curiosa, venguetetz aquí e obludetetz de copar lu fuòc sos la poela.
— Aürosadament que setz aquí coma veisina, Maria-Loïsa, e urasament setz tant curiosa coma n‘autres !
— Vau pas dire que non, e iò prene pas de mau.
— Auriá faugut pelar los pompiers autrament !
— Se comptetz sus los de Briguelh, comencet l‘Enric, per lancet la machina.
— E non pas, chas l‘Euzebiò qu‘es la Nauta Viena, fau ’pelar los de Sent Junian.
— Qu‘es pas mielhs, ajutet lu Micheu, quante ’quò prenguí fuòc chas me, ’ribeten pas a far pissar la bòrna ».

Lu Arnaud se passet una man per la faça, los escotet un pauc e damandet au vielhs Marceu ente se trobava. ’Queu-quí prenguet un grand plaser d‘eisplicar que qu‘eriá un juòc per ilhs de se fleunar sus luquau dau costat de la frontiera faliá estre per tala o tala chausa.

« I a que per los impòsts que l‘administraci‘ sap ente nos trobar sens jamai se trompar, autrament, qu‘es jamai lu bon departament, li respondet eu. Lu jorn qu‘ilhs van nos far paiar una taxa sus l‘aër, n‘autres vam estre drolament embrenats.
—  Vòle be vos creire, diguet lu Arnaud. E per aura, la boitia aluminium bolet dau quau costat, perque fau ’pelar los gendarmas beleu.
— Seriam segur de quò qu‘es, lu trainariam una bona vetz per tota dau costat de Lotra, que lu champ es au Micheu, las vachas maitot e qu‘es se que vai dever remplir los papierons.
— Fau pas lu tripotar, se ’quò se troba, qu‘es un satelite, daus americans o beleu daus russes, qu‘es beleu radiò-actife coma besonha, coma a Tchernobyl.
— O un daus frances o daus chines. Vau mielhs pas i tochar, sabem jamai. E quela tela grisa degeut estre coma un parachuta, marchatz saber.
— A fòrça de montar dins la luna, van ’chabar per tot far petar.
— Mas v-òc-es, despuei Napoleon i a de la gent per quò, Enric, diguet lu Marceu, fau viure mai son temps.
— Tu ses mai vielhs que me. Se ’quò se troba, lu rencontret lu Napoleon.
— Escotatz me ’quilhs vielhs cobilhs, diguet la Janeta, e ’la ajutet. Me‘n vau chas n‘autres ’pelar los gemdarmas, sauran be de que que fau far ».

E ’la tornet chas ela mai son òme. ’La prenguet la goiata qu‘aviá davalar devant chas ilhs e li diguet qu‘apres los gendarmas, apelaran sa mair per la rassurar.

Lu vent eria totjorn tant fred e una nivalada de passar sus lu vilatge faguet creire que la plueia ’nava tombar. Las quatras pelhas pendudas per sechar fugueten culhidas avant de rintrar telefonar.
La Janeta tardava per ’pelar los secors coma se l‘arluciada e lu bruch d‘aqueu mandin de setembre erián los sinhaus prumiers d‘un quauquares pus grand qu‘anava arribar. De segur, ’la aviá pas la paur que lu ciau davalesse sus lur testa, mas, dins l‘aër, i aviá un quauqures ; un pauc coma quante fasetz de la patissaria e qu‘una vetz dins lu forn, vos vos apercebetz que la levadura es estada obludada, o lu miau, o un uòu, vei-la-quí, la boitia d‘aluminium eriá beleu la levadura que mancava a lur vita.

*

Lu solelh n‘eriá pas d‘enquera a l‘enluz d‘aqueu jorn d‘equinòxi, jorn o pusleu periòda de l‘annada que jorn e nuech son egaus.
De segur, vut d‘amont naut, per la miaula per eisemple, las ombras daus aubres fasian surtir daus detalhs sus los tuquets d‘aquela pertida de la Charanta, la dicha Lemosina.
De la vetz l‘ombra de la cima de quauques aubres s‘enuiava de balhar l‘ora aus auseus, o beleu de solamant marcar lu temps, adonc, ’la davalava ne‘n seguiant la corba de la colina, ’la podiá entau fasent traucar ’na serva, passar sus las meijons, las rotas, las vachas, l‘administraci‘ per se pardre una nuech de temps dins l‘òrlutz dau monde grand.
Los aubres dessinhavan ilhs los champs daus òmes d‘aqueu païs, pitits claus per las vachas, per los utils que fau per cultivar la natura, grands claus ente daus rat-lirons se perdavan se‘n coneitre la grandor de lur preison. Ne‘n segre las linhas d‘aquilhs aubres eriá bon per persegre quauquas lebres, en defòra dau temps freds que los òmes van defòra mai los bastons de fuòc ; de chaçòr a chaçat, i a pauc de diferença.

Dins ’queu païs, en sus daus aubres de la natura, los òmes avián plantats, mas faudriá dire quilhats daus aubres de metau. Tant la musica daus uns es la de la natura, de la vetz chançonde jòia, chant d‘amor o cridada de dangier se fau ne‘n posar una, tant per los aubres metaliques, i a que brí-brí coma nòta de musica.
E son meschaënts ne‘n mai d‘aquò quante son alinhats ilhs-tot. Quilhs-quí, an daus fius que fau se‘n mesfiar coma dau diable, an gaire de fuelhas o de fruchs. De notar las lums los jorns que quò tonna. Sus lu pòste electrique de Plaud, fau veire coma ’quò i vai sosventavetz, quitament ’na chaça-galera de lum, de gerba d‘eslausida.
Los de la natura, emai n‘autres las miaulas los usam mas per se perchar, balhan de las fuelhas, de las fruchas, de l‘ombra per los peissons dins lu riu. ’Queu riu, serpent d‘aiga, ben pro bon per permenar sus son liech de vasa los peissons d‘una serva ’n‘estanha, d‘una leva un levadís.

Un peu coma aüei, mas per un peisson, faudriá creire que la boitia entiera sautet coma se, o beleu autorn de se. Màs chas los òmes, quò se pòt trobar de las chausas entau.

Mòts : 1413

Torilhon 1

Dau temps qu‘ela s‘entornava de chas sa granda mair, l‘Arsena davalet de becana quante ’na fòrta lutz arluciet los ciaus, tòst seguida d‘un grand bruch.
Los dos vielhs lu cuòl pausat sus un bachon dins lu vilatge se penseten ad un còp de fusilh, emai la chaça siguesse d‘enquera pas duberta en ’quela desbuta de darriera.
La veiseina, obludant de tuar lu fuòc sos son faitot, surtiguet ela tot per veire, sens res comprener de mai sus ’quò que ’ribava.
’Na raca se metet de japar quò que lancet un concert, e dins lu quart d‘ora, quitament tot lu vilatge eriá defòra. Se comptar quante setz ’na vintena es mai aisat que non pas comptar un tas de furmic.

Defòra, un pitit vent fred fai se levar daus borrilhons de chaucida. « ’Quò monta brun » diguet quauqu‘un, « ’quò vai far meschaënt » li fuguet respondut.

Es ’quò que la p‘ita Arsena ’guet paur de la lum, beleu dau bruch, o b‘etot daus dos a la vetz. Degun per iò saber, d‘autant mai que ela la prumiera sembla grán se sosvener de ’quò que se passet, ’queu ’mercres, jorn que i a pas d‘escòla.
Ela tornava de chas sa granda, que sa mair li ’viá damandat de li portar una torta e ’na flonharda cuecha dau mandin.

« Vai chas la mameta portar tot quò-quí, tornará portar l‘ordonança que lu medecin li faguet perque lu bolangier me diguet que li aver vut ne‘n passant ier. E tascha de tornar avant mieijorn. Tu ses pro granda per far lu chamin de la Vallada d‘aïci l‘Òme dau Bòsc tota sola. Prend pas la rota de Saulgond, i a de las veituras, passa per las p‘itas rotas. Tu ses granda a dotze ans, tu vas queraque pas te pardre. Se i a quauquares, passa telefonar chas la Marcella, la tanta de Chas lu Jai ».

Los dos vielhs erián sus lu bachon apres passar lu temps en ’questa fin de matinada, jurt‘avant mieijorn. Tornavan far lu monde d‘aqueu mes de setembre de 1989. Lu dimenc, una granda tempesta aviá frapat la Güadalopa, lu diluns, au Burkina Faso, daus que pertipaten au còp d‘estat contra lu Sankara son estats fusilhas, l‘URSS dau Gorbatchev semblava charchar sa plaça au mitan daus conservators e daus reformators.
Aus dos vielhs s‘eriá junt lu Daniel que tornava de sa pèça mai ’na broeta plena de pomaterra.

« Disen que l‘estiu nos quita lu 23, mas lu temps es bas e ’quò comença de far fred.
— Quante lu temps es bas entau, la nevia ’riba d‘abora.
— E puei los que fan los calendiers ne‘n contan de pus gròssas qu‘ilhs.
— De segur, e pertant se cresen. Afe, n‘autres van pas dans la bona sason ! E per aura i ad‘enquera dau trabalh avant d‘anar a la chaça e aus champanhos. Sens obludar que los jorns van pas se lonjants.
— V-òc-es, as be rason Daniel. Mas se los jorns se baissan, las nuechs van se lonjants.
— Es-quò que i aurá de las bonas pomas per far lu citre ujan.
— Ò ! Las pomas, n‘i a, ne‘n veiquí dins mon chareton.
— De las pomas fruchs…
— Aviá be sasit. Espere que quò vai pas far meschaënt per pas las far purrir, desjà que ujan, la vinha balhet quasiment res ».

Bau !

Pas un bruch prò fòrt per secodar los carreus coma quante ilhs fan petar las minas, mas bassetz grand per transir la Janeta que còp-sec surtet veire. E ’la viguet res de mai que la becana roja li passat davant lu nas avant de davalar de bana mai sa conductritz.
’La se preisset per aidar la goitata se tornar levar, fuguet aürosa de veire que ’la n‘aviá l‘air d‘aver res de copar.

« Marces madama, ai pas de mau, afe, sembla. Pensa que per ma becana qu‘es parrier.
— Tu voes que ’pelam tots parents ?
— Non, quò vai anar. De qu‘es qu‘eriá ’quela lumira dins los ciaus ? E ’queu bruch ?
— Ne‘n sabe res ma p‘ita. Ai mas entendut lu bruch. Surtisia veire ».

Tot ’queu pitit monde, sus lu mieijorn d‘aqueu ’mercres 20 de setembre tornet la testa dau costat dau Curadís, un prat passat lu Vilars, lu pitit riu de res que trauca Preissalat. Entau fasent, qu‘es ’queu riu que copa, per entau dire, lu vilatge ne‘n dos bocins, doas entitats administrativas, d‘un costat las gents son ditz de Lotra, e son de la Nauta Viena, de l‘autre costat, son ditz daus Aussiers, e son de las Charantas. Marchatz comprener lu poder d‘un riu.
Dins lu prat dau Curadís, las vachas erián apres s‘esbramelar e correr pertot, espauridas per lu bruch.

*

Una ala legiera coma l‘aër vira dins los ciaus. Fau saber coma van los vents, jugar coma la chalor de l‘aër, devinar ente pòt nos menar ’queu corant.
Per aura, lu menor de l‘ala raibassa un pauc. Pres dins son sentiment de libertat, eu barret los uelhs una minuta. Amont naut, barrar los uelhs una minuta qu‘es poder se raibar un auseu ’n‘ora de temps.
Lu bruch lu desvelhara mas per aura qu‘es lu silencí e l‘immobilitat que lu menan.
Eu es coma acobdat a la balustrada d‘una scèna d‘un teatre mas los uelhs barrat, eu pòt pas avieisar lu monde, nonmàs lu pensar.

Bau !

La realitat pren fòrma per s‘etot.
Per dessus lu monde, eu vei un chause que lusit dins lu prat au mitan de las vachas, eu vei las gents visar lu mesma endrech que se, eu vei la becana au mitan dau chamin.
Au mitan daus ciaus, eu vei un monde apres botjar.

Ente eriá avant tot aquò ? Me sosvene estre pertit daus champs dau Puech-Franhon. Me sosvene aver projetar de volar vers Briguelh per far quauquas fotografias. Me sosvene d‘enquera que lo vent viret e lu seguissí. Prenguí un pauc paur quante comencí de davalar passat lu pòste electrique de Plaud, que cranhí de tombar dins lu pòste, e puei non, portat per los corants, torní veire la gleisa de Briguelh.
Vòle me sosvenir de tot aquò avant de me pausar « ne‘n urgença ».
E i a ’quela p‘ita votz apres marmusar « te desvelha pas d‘enquera, sonja ad aqueu bonur rasle ».

Mòts : 1069