Amor de luenh

Veiquí lu libreton farjat de la virada facha lu temps dau NaNoWriMo 2019, virada dau libre « L’amour de loin » — Anne-Marie GARAT.

De segur, i a d’enquera de las fautas (sei pas lu melhor per me tornar legir, ne’n mai d’aquò, lu trabalh sus l’ordinator es malaisat), la persentaci’ es estada facha mai LyX, dau biais lu mai simple que ‘quò poguesse ; que v’autres setz un especialiste de Latex me’n fai ‘na bra’a (dins l’associaci’ per los logiciaus liures, i a un chior que sap totjorn mielhs que los autres, mas jamai vesem son trabalh).

De far lu NaNo, mai taschar de ben ò persentar, es un biais d’aprener, aures.

 

Amor de luenh 13 – fin

Ilhs bargassan d’enquera dins la nuech, mas deve me ‘restar aquí, a la fin dau libre. Lu temps daus congiers de fin d’annada, vau ‘chabat lu pitit bocin que manca, far las prumieras corecci’s e l’adobar coma Lyx (un esditor latex) per li balhar una fòrma.
[…]
‘questa vuda de l’esperit es en me coma una empresa, queraque pas un chause de primitiu, d’avant l’istòria, au contrarí, ‘na vuda bela de ma vita, coma sus ‘na pelicula sensibla, pas d’enquera resvelada, apres eiperar, apres fermentar dins los rotlaus de gelatina amniotica. I son conhats Jaufre Rudel mai son amor de luenh, la vasa de las ribas, la ciutat sus l’aiga, l’aiga moranta, lu temps de las mareias, l’orlutz mensongier, i trapa lu som de las totas p’itas sensaci’s, daus sabers cumulats, de las cartas, de las mans, daus sinhes, de la femnas nudas sos un olivier, daus jais, daus pescha-bernarts, de las unicòrnas, ma mair, la jasina e la mòrt de ma sor, las cendras, mon pair e tots los de ma familha que son coijats alaï, e lu deser d’alhors que n’es pas lu dau viatge, lu desonh d’absolut luenh de la cresença, l’amor-pròpri dau vin, lu respect de la terra cultivada, la bona censena de la sauvatjaria, l’eisigença de la sensaci’ luenh de la semiotica, la paur, esbrandosa coma dolorosa, de la beutat crudela dins ‘na pintura, la passion de la fotografia, de sas chambras negras per enregistrar, de sos maleficís de fachilhier e los daus mòts daus libres que son de me sauvar la vita, me la prend, me la tòrna, daus mòts, daus eimatges descretats dins l’encastre eimaginaire de las ficci’s, mon autobiografia bandida, e mon amor per te. Duermes ? V-òc-es, as rason, duermem.
_*_*_*_*_*_
Abriu 1997.

Amor de luenh 12

Pensas-i, l’auvir, per ente la votz esmòu la nòstra aurelha, ta paret velaria vibra, fai vibrar ne’n mesma temps lu timpan. E vibra la còchleia, lu mervelhos, tot pitit organe antisala, gagolha sensibla de la nòstra aurelha interna, laquala fai vironar d’aici nòstre cerveu la vòtz daus angeus, de las anonciaci’s, daus avoaments, divins utilhs de nòstra escota. Entau lu poëta auvís, sentís, s’alena de son amor, e dins la grisada de las censenas boiradas, lauzet Dieu que l’avia sostenguda tro qu’el l’agues vida, eu fai los laus e marceja Diu de çò qu’eu li fai veire l’amor de luenh. Veire, lu sòu sens qu’eu tornet pas trobar. Dins los braçs de la qu’eu ‘viá tant aimada, tant desirada, eu tornet trobar l’usage de l’auvir, dau sentir e remarceja Diu de veire. Eu chafre veire l’avuglament solarí, mortau, ‘quel absolut de la vesença. Mescladis de l’agonia, cliarda de la desvelada, fusion de las esposalhas. Entau veire l’amor de luenh dire qu’eu ne se pòt far, ne se pòt veire. Brutlat, afojat de s’estre tant apreuimat d’ela, la que ne se pòt estre apropchada, la que ne se pòt suportar, autrament que dins un eimatge. Tot parrier l’auba e l’eifant davaleten au bas dau buesc. Au revelh qu’eriá mieijorn. Mieijorn mortau dau poëma. Que sabe ben que queu raconta es un eimatge, ‘na metafòra de la jòia, de l’amor, platonician o chrestian, eiretat de la tradici’ cortesa que pren aus « zadjals » andalos, aus Arabes, segon luquau la mistica e l’erotisme se meslan, mas me’n fiche. Estre dins la jòia, lu raubiment, l’alegria mistica o sensuala, granda reconeisença per la beutat, lu perfeit dau monde, jòia d’agonia, de resvicolada, dins ‘quela chambra d’auberja ente ilhs se troban finalament, l’eimatge es per me plare, maugrat lu sègle, que mauvieisa lu raibe de l’atge mejan.
— I a que auei dobtan dau sinhe, de l’òrdre e dau sens, la cresança nos fai cresma, profane, quò disem, desliurats de las chimeras.
A desliurats ! Liuram nos ! Sente, pense, goste, sine, auve e tosche, vieise. Te gaite, te vise quauquas vetz coma per la prumiera vetz, e queraque dau prumier còp me sosvene pus. Ne connaises-tu ? Te ‘pelas-tu de me ? Me songe qu’anguetem dins la Chambra daus Nòvis, que l’auberja ente Rudel es conduch, apres morir, eisista pas, qu’es ‘na chambra per trompar lu monde, uberta d’un uelh de buòu sus lu ciau daus angeus, ente ven son amor de luenh que jamai eu l’aviá vut e qu’eu coneguet. Eu la coneis.
— Mas v-òc-es, ‘pelas-te, a Mantoue, coma n’autres nos pardetem longtemps, dins l’esmerador daus palaiçs, que te, desiravas lambinar per veire las sinopias de Pisanello, e que lu guide menava coma apres correr la nòstra visita, l’ai seguit un momint, puei me sei represa e aní te junher, adonc qu’eriàs pus ‘quí, aviàs traucat los jardins, de las corts, montat un eschalier, lonjat daus cabinets, dau temps que fasiá los cent pas, preniá lu temps davant ‘na fenestra sus l’aiga, e d’un còp, n’autres nos aretrobetem dins la Chambra dau Nòvis pinta per Mantegna, te, d’intrar per ‘na pòrta, me, per l’autra, la p’ita pòrta de la paret sud, bandida au monde, paubra, sabe gran coma faguí per i passar. E n’autres nos sem encontrats. Te reconeissiá, urós coma ‘na prumiera vetz. Tan que tan nos sem refugiats sos la fenestra nòrd-oest, rejants e mai esmoguts que l’auriam voguts, contre queu pitit bocin de mur aus motius de maubre pinturar, e dau temps que nos abrasavam, per rire de la meschaënta farça e de l’esfrai, viguí, darrier ta testa, dins la veinas dau faus maubre, la testa desavenanta d’una Gorgona, d’una Medusa cofada d’anguila verdas e vinosas que nos gaitava. Qu’eriá una eideia de peira eimatjada, faussa peira ne’n mai d’aquò, mas ‘na bra’a dobla chimèra ! Talament estonanta que còp-sec, te la montrí, e pogues jamai veire quò qu’avieisava, maugrat mas erplicaci’s e mos efòrçs per surtir devant tos uelhs, dau desboiradís de linhas, ‘questa testa que nonmàs me visava, coma la mescheanta faça de nòstra separaci’, de nòstra perta. Adonc deguí tornar prener alen, cular, per que las fresquas de las parets de la vòuta, dins lur bel ensemble me siguesse visible un còp de mai, per abasar la vuda d’avant. Pertant ‘la es d’enquera dins mas charns, secreta fòrma d’una mòrt ‘catada dins son uòu, fina, venerosa, conhada dins quauques cuenhs d’aquela crana Chambra ente su mesclan, s’esposan lu poder, la glòria, la grandor, la fidelitat, la valhensa, la justiça e la devoci’, la mòrt e la resvicolada, l’arma e la destinat de l’òme, maridatge de l‘òme au monde. Aquí, leva un mau poderós. Anam, ò sabe, las nòstras eimaginaci’s son poder trompadís, nos nos escartetem, nos desviretem e fuguem un pauc parduts l’un l’autre. Qu’eriá ‘na faussa representaci’ de la separaci’, çò que fai sufrir los amoros, çò que me balhet ‘questa vision. Pertant, ‘la es un chauchavelha d’enquera aquí, dins la Chambra daus Nòvis.

Amor de luenh 11

Entau Rudel entend de’n prumier la parola, per lu ben qu’el n’auzi dire aus peregrins, eu entend los mòts li descrire la beutat mai qu’umana de la dama de Tripoli, e dau dit eu concep ‘quel amor fadart. Daus mòts eu fuguet amorós, de l’eimatge d’ela que chantan los que la vigueten, de lurs uels vuda, ilhs que de tant luenh raportan lur vision esblujida, la disen per lur vòtz. Per malandra la vòtz, de linga a linga, insemina sa pròpra linga, los mòts dins la bona reja fan l’eimatge, li fai l’amor. Disem daus amoros qu’ilhs son « pendus a las pòtas » e qu’ilhs « beuvan los mòts » de l’aimat. Lu dich dau apres recitar embelina, atrapa e nos pren, eu es lu messatger, eu fai assaber. De l’eideia de beutat granda-granda, Rudel s’escervela, e de’n prumier dau parlamens d’amor (daus mòts !), de la discutida qu’eu auriá coma ela, ditz-eu, qu’eu la viguesse. D’enquera daus mòts e l‘eimatge de bana, la vuda e l’esbrand qu’ela congreia. Amorós de la linga, que dins la bocha n’autres rotlam, mascham e minjam los mòts de la poësia, tot parrier coma se tasta e mascha lu vin d’aquí. Mon pair m’aprenguet coma s’escota, mai las nòstras papilhas, lu dich dau vin, çò qu’eu a de dire de se-mesma, de viva vòtz, dire a la vòuta de la gòrja de que qu’es non pas daissar parlar son estiqueta, per l’auvir desliurar sos sucs, sos tans, sas feuvras e sas sabors, per nos balhar lu parlamens daus sens, la verva de bona grisada, tu ò sabes, te qu’aimas tant lu Peiredon-Lagraveta. Lu vin desliura la linga interior, de mesma que l’amor. Rudel a sus la soá linga lu veren, lu lach d’alcòl, los mòts banhats de l’esperit dau vin, eu ‘pela la dama amors de terra lonhdana, amors de lohn, amors de luenh, eu la clama, eu la vòu. Perque los mòts nos tenen dins lu mesma temps despartits, eslunhats dins lu deser, dins un manca de sadou, lu contrarí de quò qu’ilhs disen, desiram gaitar la visi’ e estre vuts d’ela, far un coma ela.
Lu dich de la beutat li pren la set, la fam, li balha set e fam, eu marcha au mitan de la branda de creïa blancha, vai de talan embroncx e clis, sorne, e dins la possibilitat d’estre amorós, faça a l’orizont de l’estuarí, tornat e penchat vers alaï ente los ciaus , e l’aiga, li balhan la niblosa traça d’ela, coma ‘na granda femna de niblas coijada, giganta, estirada de tot son còrs d’aër, que degun pòt possedar, aus finfons de la terras nejadas de la Gironda lu ser, aquí ente sabem pus qui n’autres sem, a ‘quala eschala de « se » rendut, sarrat entre terras e aigas, vasa d’amors, de mòrt. L’amor de luenh entreduerm sus la Gironda, dins la linga gascona ente passan de las nivoladas de mòts, d’eimatges que poden pas estre dichs, virats. Blaia eisista p’un piau, Rudel pas mai, sei apres los inventats. Aime la legenda, per ‘chabar.
— Per ne’n ‘chabar, ‘queu càfe es fach tròp fòrt, duermiràs pas, rasonairitz.
— Vòle pas durmir, tasche de comprener ‘n eimatge. Que, per ne’n ‘chabar, eu se croset, viatge de guera, de fè. Eu pren un bateu de crosada, pauc segur, d’aquilhs que rencontran tempestas coma pirates coma pestas. Una vetz en mar, eu tomba malaut, eu es desjà malaude ne’n partant, malaute d’amor, de set, de fam. Degun pòt lu garir. Adonc ‘la ven vers se, eu agonís, e, dau temps qu’eu muer, ‘la lu pren dins sos braçs, dins la chambra. Mervelha de l’estrencha quante vos sarra çò qu’aviá de fòrma nonmàs dins daus eimatges de niblas, quante vos toscha lu còrs dau raibe. Miracle, se, que la mòrt brolha la vuda, torna trobar l’auzir e·l flairar.
_*_*_*_
manca 10 pajinas per aver la fin d’aquela « raibaria ».

Amor de luenh 10

D’un costat qu’es b’etòt ‘chabat (i a pus que 10 pajinas de virar), d’un autre, deve d’enquera me ‘restar 2 jorns. Afe, qu’es la vita.

Amor de luenh 10

Lu bac eriá ‘chafrat autravetz « Les Deux Rives », o sabez-tu ? Goiata, quante faliá montar dedins, ‘quò me gialava. Podem pas estre de las doas ribas dau mesma còp, apartener a dos mondes, en defòra beleu dau mitan de las aigas, a la mesma distança d’un bòrd l’autre, çò que me dissiá entre me-mesma, e de qu’es quela nau que porta dos noms ? Quel esmiralh de las doas ribas balha un eimatge de l’endevers, de l’endrech, d’entre los dos, impossible de desacatar. Eu convida, coma dins l’escritura, a trobar la fòrma que pòt pas estre, dau costat ente s’autres sem pas d’enquera. Dise : costat daus mots, ‘nar contre lu monde. Dau costat de Blaia. Dins la promessa niblosa de l’eimatge, l’autra faça de las chausas, apres eiperar. Per aver lu darnier mòt ad aqueu perpaus, contre lu mòt, bifadura, repentida, deslastrat, negaci’, una nivol de tornada bastit una vetz de mai, e tornar au mòt contre se-mesma per saber çò que ‘riba au « me » dins l’escritura, coma estre sus l’autra riba e me veire de la mesma faiçon en faça. Coma Rudel s’eriá fach crosat per « veire » l’amor de luenh.
— Pau Zumthor contava que ‘questa istòria de Blaia data d’un temps d’apres lu Rudel. Dos sègles passats queu monde de letra, daus jongladors javinhan per escrire las vidas* daus poëtas, biografias fabulosas, ren de segur dedins, legendas, racontas, e de la mesma faiçon s’escrigueten Evangèlis, Apocalispe, parolas e actes daus bons apòstres, chamjament de figuras sus dos o tres temas e reseus de motius bassez convencionaus, per res istorique.
— Mas me’n fote ben. Te parle daus mòts, d’eimatges progietats sus un mur d’una chambra, de ciutat coma de ‘n’ isla, te tu me parles de biais de dire istoricistes que l’om pòt concebre. Pausam aquí la vinha e las soás linhas de rason, vejem per un’ arabesca. Me plai a me que la legenda venguesse sus la linga coma « çò que deu estre dich », que la faribola balha rason au verai avecque son poder tirat de fuòcs magique. Flor orangier dau Liban e miau d’Andalosia, dins ton lach somnifère, son magias de ta mair per sonhar tas meschaentas durmidas. Tu veses : de que que nos fai viure, autrament que los contes ? Veiquí l’istòria : Jaufre Rudel de Blaia eria un òme de nauta noblessa, e prince de Blaia. Eu s’amorachet de la comtessa de Tripoli, sens jamai la veire, de per lu ben qu’eu ne’n auviguet dire daus pelegrins tornats d’Antioche. E eu composet sus ela mant’unas chançons, gentas melodias, daus mòts simples. E per aver jurat de la veire, se croset e prenguet la mar. Fuguet malaute sus la nau e conduch a Tripoli, dins una ostelaria, tengut per mòrt. E a la comtessa quò fuguet dich : adonc, ela ven a se, prep de son liech, e lu prenguet dins sos braçs. Entau, sauguet que qu’eriá la comtessa e d’un còp, recobret l’auzir e·l flairar, tornet trobar l’auvir e lu sentir ; e lausenjet Diau, lu merceget de çò qu’eu l’aviá mantengut viu d’aici a poder la veire. Entau fasent, eu morriguet dins sos braçs e ela, la le faguet enterrar dins la maijon dau Temple mai los onors. E puei ‘queu jorn ‘quí se faguet monja, per dolor de sa mòrt.
_*_*_*_*_
*entau dins lu libre.