Un gascon, dos occitans, un francès : de que legir.

Que sui lo cassi a l’estrem deu flume
Pravar qu’espii e cader los sós
Los sorelhs de desenlusion deu sègle

Tant desbutar per lu gascon, Bernard Manciet per pas balhar son nom. Paubres, nonmàs très poëmas dins ‘queu pitit recuelh « Aux Portes de Fer », mas quaus poëmas. Un libreton eimatjat d’una sanguina de l’autor se mesma.

V’avetz de las dificultats per legir lu gascon (>gsc), que ‘quilhs-quí iò fan a l’espres de jamai far coma los occitans blos ò disen de far, vos esmajetz pas, los pëmas son revirats de la linga dau Manciet dins la linga dau Sade, aürosadament, per mon peron per eisemple.

Sèm nòstra pròpria patria
tot luòc ven nòstre
quand avèm en nosautres
nòstre biais de parlar e de somiar…

Un bocin d’un poëma dau Joan-Pau Creissac, tirat de « Per camins ~ Cheminements ». Lu libre en de prener coma ‘na permenada de l’autor dins un monde que tantòst es lu ente es es, ente eu se tròba, lu monde verai, tantòst es lu monde de l’interior, son eime.

Aquí maitot, ten iò dire, aürosadament i a la revirada dau Jean-Guilhem Rouquette, perque sonje qu’auriá pogut passat de biais mantas vetz. Pas tant que la linga siguesse complicada, sauv quauques mòts, mas dins l’estructura generala, es pas totjorn aisat de legir.

Deuriam pasmens causir : de viure coma se tot deviá demorat parièr sus cinc mil ans
o se fasèm coma. Tot sachent que tot s’escola e s’esbèu, e que lo mond arrèsta pas de cambiar
e d’ont mai regde, d’ont mai vai.

Un estrach de « Poèmas de pròsa » dau Max Rouquette. Per lu lemosin que sei, fau sarrar dins ‘na tireta lu « Spirit of Jan dau Melhau » e metre la marca a Delpastre avant de legir un tau libre autrament, i a ‘na risca d’i pas res comprener.

Son daus testes corts, de las pèças poëticas cortas per estre mai precis, que parlan de l’Eternitat, mai ‘na majuscula. ‘N’eternitat teorica, de l’abstract, mas que sembla pas tirada de son suòu imaginarí, es aquò que li balha ‘na color estranja, la dau contor, dau savi « que sap perque ‘quò fuguet sa vita desempuei daus temps longs », mas sens lu costat « moralisator » que pren de las vetz lu JdM.

Quitament, per iò dire tot emb-d’una, me sei mai d’un còp sonjat dins « Tota la sabla de la mar » (>lm), i a coma daus ressons d’un long chant que ven de l’antiquitat.

‘Queu libre maitot es revirat per l’autor.

Non es bona dòmn’el mon,
si’m mostrava’l còrn e. l con
tot atretal com ilh se son
E pueis m’apelava : ‘N Raimon
Cornatz m’aici sobrel reor

I a de la gent jamai contents per criticar lu JdM e s’esmangonhar perque fau copilhar las pajas (>òc), me, auriá aimat que los tableus que ‘quò se’n parla dedins figuressen, mesma dins ‘na reproducci’ negra e blancha ; jamai aüròs ‘quilhs lemosins, mas an de l’umor, ilhs.

Fau legir ‘queu libre, « La religion carnavalesque » dau Dominique Pauvert, per s’eschivar de ne’n contar de tròp, de las connarias. Tant sus la mitologia daus carnavaus europeens, sus lu perque daus jorns gras, daus jorns magres, o b’etot sus « los folclores » d’enquera vius au jorn d’aüei ; folclores, mai d’una vetz, tornats de mòda a la fin dau segle XIX o per quauques uns dins la seconda meitat dau segle XX.

En defòra daus tableus, i mancan beleu ‘na bibliò-grafia e un index limeròtat daus noms balhats, aquò seriá mai aisat d’i tornar charchar quauquares.

Òm l-i pòrta las banas sens vergonha, òm l-i renega pas son cuòl per ‘na petada, òm sap que tota bufada pòrta sa part d’esperit.

Lu libre es estat escrich dins la linga francèsa.

Los dos Bernart

Emai ‘quò siguesse pas ‘na bona eidèia, aprochí los dos Bernat, Bernat Combi e Bernard Manciet, dau temps d’una dimenjada parisièna e dau chamjament d’ora.

Bernard Manciet entre dans la NRFManciet de’n prumier, que après la cronica dau JL Ezine sus França-Cultura (►fr), lu libre eriá « dins lu chap de la gondola » d’una granda marca capitalauculturala°. Aürosadament, lu libre es dins las doas lingas tan gascona que francèsa, perque seriá viste enveschat dins la chausida daus mòts, daus biais de dire, dins ‘quela faiçon de far las frasas… Per mon niveu de linga, legir un tau libre es pas balhat fòra per passar per un ergulhós, un lemosin entestat o voler errar dins un monde sens gairement jamai entreveire ‘n’entrelucida.

Comprene aura perque la publicacion de « L’Enterrement à Sabres » a la NRF~Gallimard (►fr) faguet pas tant de rejaumiment que ‘quò. Emai l’istòria contesse, jos la fòrma d’eimatge, la mesa en caissa d’una linga.

LXII

Piosas e longas que tan longas las lanas e plavinejairas
e que tan longa la mòrt de las lanas
e com ès tu Sant endesconsolablament
Senhor deu vent-larg de totas las mòrts
de tots tristumis nòsts ancians dehèt
e tostemps naus de generacion en generacion
de pluja a pluja e tu qu’ès Sant
de los nòsts tant mancars de coratge
e tu qu’es Sant d’aquera e enqüèra aquera des⋅hèita
de generacion a generacion atau com pojan
crums de darrèr los crums tostemps a la lana

Anguí maitot far las pervecions musealas de la mensada, ‘guí chas Pam de Nas¹ que s’etot eu risca de barrar, i ‘chaptí ‘na pita gramar gascona perque los cors dau Collègi son pas pro bons per far lu passador dintra l’occitan e lu gascon. Banturlí un pauc, ‘nar a París sens iò far… d’aici au ser qu’aviá reservat a ‘na representacion dau Bernat Combi. Aquí maitot, qu’eriá ‘na descuberta. Afè, l’aiá desjà vut a la televicon, chas mos pairs, mas ‘quò compta pas.

La « meijon daus imaginaris » es ‘na pita sala. La tipessa me faguet paur de me corielisar que lurs faliá de la gent… tu m’estonas, 40 personas son queraque mai aisadas de trobar dins París que non pas a la feira de Chabanès².
Dins la sala, per lu sur, 3 personas dau raseu « linga d’òc », beleu 3 o 4 occitanofones de mai, disem juscà 10, de la gent de las telas artisticas parisienas a la charcha d’un artiste de mai per aver ‘na subvencion de mai, quauquas 15 personas, daus amics de la gent que fan viure lu luòc, 10-15 de mai, quauques jòunes, beleu a la charcha d’una esperiença mistica emb ‘na presentacion entau facha. Afè, la sala fuguet plena coma ‘na lapina que se’n torna dau masle, mesma per un artiste presentat coma « un chamane de la frança sauvatge » (►fr). Fòra lu tipe e sa femna daus amics de la linga d’oc, me sei un pauc damandat lu perque dau coment e subretot ‘quò-que la gent venen charchar dins ‘quela sòrta de serada. E puèi marda, me pausa tròp de question, son ‘quí, degun los i a oblijats, la pòrta es pas barrada en clau.
E lu concert, o beleu lu spectacle, o enquera l’encontra coma aquela votz, e be, paubres, paubras, me sei trobat be colhon de jamai i estre ‘nat avant. La resulta despassa tot çò qu’esperava, sus lu personatge, aquel monstre minjor de son, sus l’eime generau esparsilhat sus la scèna e dins lu public, sus la musica jugada, breu, ‘na miràudia.

Nòtas :
° I a mesma un pitit raijon « lingas regionalas » que, après l’aver charchar per las cairias, lu vese b’etot grand grand coma la tireta dau mòble de chambra d’una nonanta ; e per ne’n aver vut un i a gaire, ‘quò-es pas be grand.

¹ Pam de Nas – 30, rue des Grands Augustins – 75006 Paris – telefòne / telecopior : 01 43 54 04 84

² L’espression « feiras a Chabanès » es normalament usada per balhar ‘n’eidèia dau temps que dura, per esemple « 3 jorns de pluèia au mes d’aost duraran pas tant que las feiras a Chabanès ». L’ai botada ‘quí per parlar un pauc d’aquelas vilas de Charantas que jamai degun iò fai e pertant ‘las son dins l’Occitània de manta personas.

B.Manciet sus França Cultura

3 minutas, pas mai, dins ‘na cronica(►fr) un pauc vinvola dau Jan-Loís Ezine, completament libre, ‘quò-es pas pro, segur ! Mas de què faudriá ‘quò esperar de mai lu mandin d’abora sus ‘na radiò parisièna ?

fc.png

« Les trois mousquetaires sont quatre », à propos de L’Enterrement à Sabres, de Bernard Manciet (Poésie/Gallimard).

  • Per legir un bocin dau tèxte, fasetz fur vòstra rata per ‘queu liam(►òc-fr).
  • Francòfones, pour lire un extrait du texte, suivez ce lien(►òc-fr).

Petite question aux chroniqueur-se-s & journalistes de France Culture :

Ne vaudrait-il pas mieux  reconnaitre un talent aux écrivain-e-s, aux artistes en général, de leur vivant ?

Pour vous aider dans la réflexion, lisez donc ce dossier du GRIHL(►fr) consacré à Marcela DELPASTRE.