Anne Marie GARAT – Autritz gascona…

… d’eispression francofòna, tant iò dire dès la debuta.

Veiquí quauquas nòtas prengudas dau temps de l’encontra. N’i a gaire d’indicaci’s sus sos libres perquè l’encontra portava sus sa volontat d’estre ‘na ecrivana « popularí » dins lu bon sens dau mòt (la granda partida de mas nòtas) e sus son darnier libre. Me i ai ‘nat per pausar dos questions, las son a la fin dau bilhet.

– L’amassada de totas las fotografias presas per las familhas, monsur o madama « Totlumonde » son , coma los filmes « amators », personaus o pas, ‘n’archiva de las melhoras, tant valabla coma las producci’s industrialas per lu o la que charcha un punt de vuda « sociologic » e/o « istoric » per balhar de l’eime ad un libre, mance que fau destriar, coma totas las vetz. ‘Quela « chambra negra » de la familha es lu luòc ente son conhats daus secrets, las chausas que fau taiser, mas, las balhan de veire lu bonur dau segle, e son orror, ad un punt tau que d’enquera auëi, nos trobam manhats, chucats per las emoci’s a la descuberta d’una boitia de fotòs.

– Totjorn per balhar raiça de las raiças, l’escrivan deu fusinar dins la biblioteca, per eisemple, dins un de sos libres, lu temps, la meteò ven directament daus jornaus de l’epoca, la rebicada es estada portada de Milan d’aici a Venisa.

– ‘La refusa de far aisat e per eisemple, per parlar d’un camp de concentraci’, quilhat un fiu d’archaud, un miradòr ne’n doas frasa e veiquí per te lector~lectritz, veiquí un camp. Dins un de sos romans, ‘la parla entau, e se mesfia daus anacronismes, d’una tipessa que sos papiers son perduts ; lu liam d’avecque l’actualitat es mai que mai aisat, emai siguessem dins un roman « popularí » sens estre « istoric », qu’es ‘na mòda ne’n se mesma.

– Dins l’armarí de sa granda, n’i aviá daus « libres », d’un mescheant genre per manta personas segur, mas ‘quilhs libres, los fuelhetons dau « bas de pagina » de la premsa popularí, erián conhats, servats dintra los linceus o dins de la tiretas. Es la legida de ‘quilhs romans que li balhet envèia de legir los Hugo o Dumas, e d’autres, son de descubrir qua’iment las mesma ficelas per menar lu lector per lu bot dau nas au tròs d’un chamin farjat per l’escrivan que li balheten l’envèia de far l’escrivana, ‘n’escrivana popularí, usant de las mesma ficelas sens jamai se mocar de se e far aisat coma dins lu punt en sus.

– L’eisperiença de legida es ‘n’eisperiença de la solituda, mas, e ‘quò-es l’una de sas marcas, fau tener que legir daissa de las traças dins lu pus prigond dau lector, es perque i tornem, nos sembla legir autrachausa, perque l’i a la marca de l’eisperiença prumièra. Los mòts balhent ad una « realitat » una fòrma d’eissistença, lu legir bastís daus bocins grands de sa vita proprí.

Veiquí per las nòtas, màs quauquas nòtas, quauquas pòrtas dubertas, res de vertadièrament estordissent.

‘Viá doas questions qu’erián tres e qu’eisplican un pauc lu titre de mon bilhet.

De’n prumier, emai ‘la lu diguesse dins la conferença, vouliá saber se, dins « l’Amour de loin – image », qu’eriá ela la goiata que ‘visa las mans de son grand e se prend ‘na leiçon de gascon dau temps que ‘la dessenha ‘na carta, ela, sabanta dins un cuenh de la taula apres besilhar la linga que son grand après ‘na pausa de deschiframent chanta quitament.

Dins la conferença ‘quò se parlet d’una chambra negra, la pèça dins lu libre ne’n es una, vouliá saber se ‘la pensava que la linga gascona es au jorn d’aüei nonmas ‘na traça dins l’obscuritat dau monde, se ‘quela traça eriá mas ‘na toponimia dins ‘na geografia sens realitat sus lu reirlutz dau país ente vivem que ne’n semblam estre daus dinausors.

V-òc-es, la tipessa dau libre qu’es be ela. ‘La conta de las raiças dins lu Bearn, dins lu Medòc. Daus grands, daus reir-grands aquí quilhats, la linga be tenguda. ‘La conta sos pairs que van a Bordeu, dins la granda vila, ‘la se conta, ela, que sap que la linga eissista, ‘la la parla pas, la comprend un pauc.

‘La me parla de Manciet, li parle de Delpastre. ‘La comprend mon dire, sens vertadierament lu ‘pulhat perque son domení es la fotografia, aures. Me songe solament que ‘la se pausava pas ‘questa question..

Per tot dire, ‘quela libraria (>fr) es la qu’aime lu mielhs, ente ai daus reperís. Son mens borges que « los temps d’aüei », afè, son borges ilhs tot mas pas parrier. N’i a gaire, ‘guí lu coratge de damandar a la directritz se i aviá ‘na faiçon proprí per rinjar los libres dins los raijons. Veniá de veire la Marcela dins la tireta « terroir ». Ne’n aprofetí maitot per damandar perque lu Taïa, mescheant mas gai e amic dau ministre, eriá chas los blancs, perdon, los francès, e lu Effoui, mai-que-mai bon, eriá se, chas los negrons, perdon, los africans.

Lu classament es l’afar dau librari, es entau e pas autrament.

‘Quò deguet be la manhar perquè ‘na setmana apres, eriá au raijon « asiatic » que per ma pera ‘pelariá « eistreme orient », ‘la me trapet per me damandar se trobava quauquares d’i dire.

Màs ! Màs ! Màs ! (ndr : iò sabe, mamamese vista) Màs, eriá pas ‘na volontat de far la poliça chas vos, me seriá pas permes. ‘Gaitatz ‘quí, vene de ‘chaptar lu fond asiatic, vesetz be que sei un gentilh.

Dins la conferença, lu que me faguet m’esmalir, lu « librari » auviguet Anne Marie Garat me far respondre. Quante ‘ní comandar dos autres libretons d’ela, eu me diguet que ‘fectivament, « ilhs » ‘vián pas jamai legit Delpastre, sabián res d’ela e que avecque tots los libres quilhs devan classar, au jorn d’aüei, quauqu’un coma lu Mistrau seriá beleu au mitan daus escrivans « terroir », segond son editor. Li respondit que lu quite classament de « terroir » es ‘na conaria, mas fau daus « genres » sus los libres. Me diguet maitot que fòra me, i a degun per comandar Melhau, Lafont, Roqueta

Lu reirlutz es la pertida jamai esclairada d’un bastit ; ai p’unas volontats de me bastre.

E lu liam (>cor-revuda) dau jorn, pichatz per veire lu filmonet :

[…] C’est le communautarisme qui est au bout du chemin et pas la défense d’un magnifique patrimoine de langues et de cultures qui font la richesse de notre pays. […]