Pau Rainal – Paraulas lemosinas

Sos titrat : subrevòl de la literatura lemosina d’òc dempuei las originas trusc’anuech.

Per iò persentar autrament, son las nòtas de cors de l’Escòla ‘Chabatz d’Entrar de Lion e lu darnier bilhet sus las legidas d’octòbre.

Tirat de la persentaci’ :

L’Escòla comencet son trabalh a la fin de l’annada 1994, per espandra la coneissença de la província e de la cultura des Lemosin permieg la « dispòra » lemosina assolada dins l’encontrada lionesa.

Sans obludar que lu Pau Rainal es maitot lu que reviret « lu Prinçonet » d’un biais mai-que-mai plasent, lu diguet aquí (>lm).

Sus lu libre ne’n se-mesma, per mai d’una diesena d’euròs, v’autres a un libre que vos dirá sus la cultura lemosina tot quò que la ouisquipedia vos dira jamai per las mesma rasons que lu chausepedia « francès » es l’eispreci’ d’un nacionalisme estrech e res de mai.

Adonc, per iò dire autrament, qu’eu libre es un vertadier portau de dubert sus la cultura, maugrat los absents. La pertida la mai vielha de la cultura es nonmàs esvocada, los escrivans los pus ancians son persentats per 3 linhas e tròbe qu’aquò es un bon biais per pas ne’n contar de tròp grossas sus ilhs, e dau mesma biais, los pus modernes an un pauc mai de plaça dins la persentaci’.

Dins los grands que mancan, ne’n viese per lu mens 3 :

Lu Antòni Debernart e son teatre, mon bilhet aquí (>lm).

Lu Enric De L’atge, mas lu manca es beleu degut au fach que qu’es mai un contor qu’un qu’escrís. Aquò deu pas vos eschivar de legir « las istòrias de Sent Barrancon » (>lm).

E pus que tot, i a pas lu Panazô. E aquò es vertadierament ‘na fauta. La gent diran quò qu’ilhs volan, mas Panazô, « que cal dizinidejisar Andriu Dexet », es un vertadier autor popularí. De segur, eu escriguet jamai dins « la grafia qu’es mai que la grafia » coma iò diguet l’autre, o d’enquera « la grafia nacionala occitaniana » coma l’afirmet ‘n’autre, de segur, mas asoete aus normaupates, quau qu’ilhs siàian, d’estre tant popularí que lu Panazô, d’enquera aüei emai los pus jounes daus vielhs ne’n gardessen que las istòrias de bargieras dins la linga francèsa.

Apres, i a dau monde que publieten beleu apres las presas de nòtas e que son pas dedins, pense aquí ad un JP Reidi. Mas, e qu’es una rason per laquela l’obratge demora una bona entrada per los e las dau Lemosin, i a la Benedicta Bonnet.

Una chausa qu’es pas agradiva qu’es la ponctuaci’, e aquò fai banturle, e la persentaci dina la doas lingas entau boiradas, i a mielhs, mas ne’n defòra d’aquilhs dos punts, lu libre es daus bons.

Dins lu mesma genre, i aguet dins las annadas 1980, un « poètes d’Occitanie – La poésie limousine d’expression française et occitane » revuda Poésie 1.

I aguet maitot un « Limousin, Terre d’Oc » per Robert Joudoux, chas Lemouzi (février 1974).

Publicités

‘N’annada desjà, coma un torna-z-i

Un an jà que Nireblog© viret sa ciber-‘gulha dins l’espaci virtuau e que nos fauguet dubrir ‘na tireta chas WordPress©.

Oooooóo, migretz pas, i a gaire de chausas que changeten, segur. Escrire un cibercaier dins la linga lemosina es ‘n’assèsa 0. Es ‘na fòrça granda per l’esperit ; lu còrs segrá be.

‘N’annada es enquera ‘na vetz un bilhet sus Melhau. V-òc-es, lu Melhau de « Ma Lenga ». Dirai res de pus que lu BC sus lu siti dau JPC, picatz aquí (@fr), res de pus perquè sei pas tant bon per dire de las chausas, res de pus sauv que, esmai quò-siguesse pas per lu plaser de pigolhar la gent, jamai aürós que sei totjorn, res de pus sauv que me songe que, dins ‘queu libreton daus bons sus son chamin de vita militanta dins la linga, que lu Melhau obluda los e las « qu’aurián-poguts~povián~pòdan ‘chaptar » sas òbras.

Vaquetz coma me dins la chaminada de mon enfança lemosina, vaquetz per aver de las erplicaci’s ( o b’etot, ‘natz sus lu cibercaier dau JPC perque compte i jaspir ‘queu bocin de teiste, d’aici la marca de fin).

Mos pairs son tots de la gent de cultura meitat paisana que meitadièra, meitat pacana que farmièra, l’ai desjà ‘gut dich aquí. Las raiças de l’aubre de la familha son aigadas tant per Charanta que Viena, dins ‘queu eissart dintra doas ribièras, eu eisisset sus ‘na rebomba pro nauta per que las soás branchas brochan los ciaus lemosins, per daissar sas fuelhas « girinar » la linga, francha dins daus « ā » tant long d’aici la luna per los uns, dins los « è » que durarán tant coma las feiras a Chabanès 1 per los autres.

De la gent « paubres » de moneda, màs riches d’una cultura de la terra, paisana per iò dire tot emb-d-una. Chascun, après la guerra, la darnièra avant l’autra, poguet pas continuar de « far lu paisan ». Es entau, d’autras necessitats, coma la modernisaci’, sauteten, pas totas solas, segur, màs far autrament que la propaganda d’Estat es pas permis per tots. Fau ne’n ‘ver l’eidèia, la pòder farjar. ‘Quela gent se son civilisats jurtà ‘chaptar ‘na televicon, après lu refrigerator, la veitura…

Segur, la televicon parlava francès, màs sus los chierons dins ‘na còrt, sus lu banc dins l’airau, las seradas tornavan balhar la linga sa plaça, emai ‘la fuguesse bandit dins la meijon dau temps que lu cachaniu quitesse lu collegi, aquò per pas lu traumatisar, l’estiu, la tornava lu temps de la velhada, e aquò quò comptava pas, qu’eriá a gratis.

Golhasson, eriá chas mos pairs, mas grandas, e segur, quauquavetz lu Melhau passava dins lu pòste. Pas tots los sers nimai, màs eu passava, tant coma lu Panazô 2.

Me sosvene que mos pairs l’aimavan be lu Panazô, eu parlava de chausas simplas, plasentas. Beleu ‘queu jugava una figura impausada sens iò voler, o beleu sens iò saber, la dau tipe que ne’n compta una per far rire lu bra’e monde darrier lu fenestron de lum, las chausas seriosas s’assabentavan dins la linga francesa. E mai d’una vetz, après los juecs de 20o00, lu pair P. o la mair M., ne’n contava una ‘tot, coma lu Panazô, beleu la legida dins l’Echo (comuniste) dau jorn, o lu Sillon (catolic), beleu la auvida a l’usina, beleu una tirada de « dins lu temps », un temps fòrça present. De memòria, lu tipe, lu pair P. liet sos buòus la darnièra vetz ne’n 1976, l’annada de ma traucaplais 3 ‘trapada per causa d’una varicela e d’aver begut dau vin doç, lu traulhadís coma fau dire. Afè, es passat aura.

Lu Melhau per se, be, qu’eriá pas parrier. Qu’eriá un artiste. Un artiste non pas coma los velhadors que chantavan, jugan, que fiteten ‘na part de ma cultura tras los aubres de nadau d’entrepresas, o d’enquera lu Jan Segurel tras las cassetas. Mos pairs, beleu mai mon pair que ma mair, chantavan, tornavan dire la chançon, quitament quante ‘navam a la mar veire mas sors « à la colo de Royan » ; sabetz que per los lemosins, passat Engoleime, setz quitament ‘ribat a la plaja. O de las vetz, ‘n’autra granda epopeia Segurelesquèsa eriá quante ‘navam a La Reòla, per charchar las asperjas, chas los que fagueten los esgots dins lu vilatge. Parlavan pertant pas lu mesma patues, afè…

Non, Melhau eriá, eu es pas mòrt, setz dins un bilhet de remanbrança, eu eriá un artiste « per los sabants ». Eu eriá mai d’una vetz mocat, per un los braçs escartats, apres s’esjacinar. E los autres d’acertar d’un movament de la testa o d’un « ‘quò es be v’rai », d’un « t’i ses plán ‘trapat », o b’etot quante ‘quò se passava « en directe » davant la tele, un « se ‘vian be trabalhat dins lur jornada, ferian pas tant de manièras ». Es entau, Melhau eriá un sabant, e los sabants, fòra los medecins e d’enquera, fòra los veterinaris perquè sonhar las bestias, elas qu’an pas la parola, es un quauquares de sacrat, los sabants son tots de las colhas. Melhau fasiá paur a la gent de pauc, beleu pas « aus Jan-las-Colhas » 2 dins lu pòste, o aus professors, màs lu pòple daus paisans e de las paisanas, degun pòt sens reclamar entau. Segur, lu Melhau ‘viá tota la legitimitat per iò far, e es ben contat dins son libre, mas beleu iò faguet-eu d’un biais « sabant de tròp » ? Segur tots e totas erián pas entau. ‘Tenci’, parle nonmàs d’un canton, màs, me songe que ‘quela « critica » manca dins li libreton dau Melhau. Dise ‘quò sens voler ‘pulhar de tròp sus la diferença dintra « los sabants » e « los patesants ». ‘Tenci’ tòrne iò dire, es subretot pas contra lu Melhau, me lu permetriá pas. ‘Netz pas imprimar ‘quò per li balhar e ‘queu venguesse me petar la margoleta. Lu dise pas contra la grafia nimai o sabe tròp quela victima eispiatoèra que nos faudriá desconhar d’ente sabe ieu. Es pas ma mòda de far, d’autant mai que sei un faidit, sabe res de mantas istòrias passadas e ‘laidonc, per principí, la barra aquí dessus.

Panazô parlava d’un monde que ‘chabiá4 de paiar sa rota, lu Melhau fasiá paur e la Delpastre eriá desconeguda de mon vilatge d’aici que la moriguesse…

Per pausar lu barradon sus « Melhau vut d’un pitit vilatge pausat au mitan de la linha fonccionariala e dedeesquèsa dintra Charanta e Lemosin », per barrar la cleda d’aqueu vilatge ente frutgissí, per ne’n ‘chabar per una de mas metafòras tot leva nas que sei, me songe que la linga es estat conhada dins ‘na bombona : una bombona bufada dins dau veire espes verd fonçat, una bombona clissada d’un pitit buesc aisat d’esgar. Un jorn torní trobar la bombona, sei pas un manuau màs aidat per quauques uns e quauques unas dins lu vilatge, dins ma familha, sauguí ne pas continuar se far petar lu pitit buec, aürosadament. Las gestas erián d’enquera ‘quí, tiradas d’un beu fons popularí. Per lu veire, aquò fuguet ‘n’autra istòria, ‘la es esbrechada au pissareu, segur aquò geina pauc per i beure, màs, veiquí, sens un saber-far d’especialiste, l’esgar totalament sembla gaira aisat. ‘Laidonc, la bombona de la familha, ‘la es qua’iment entièra, coma una sola besonha pausada chas me. ‘La purís pas, mai-que-mai perquè sabe far ‘tenci au buec tant coma au veire. Màs, sei ‘na brancha mòrta dins l’aubre de la familha, per deman, per passat deman o d’enquera mai passat-passat deman, me damande se faudriá pas mielhs la conhar dins terra e l’esperar veire tornada a la lutz dins 40000 ans coma per las chaunas pinturadas.

0 « ascèse » dins la linga dau Rabelais, « cal benleu escriur « ascèza » pels occitans ».
1 las eisistan pus nonmàs l’eispreci’ qu’es d’enquera viva.
2 non res, vòle pas far ma Lady Cagat, n’i a pro entau sus lu Jornalet, n’atz gaitar la fin dau bilhet (« cagar » qu’es pas dau nòstre registre màs bon, per lu plaser d’un juòc de mòts).
3 pas la darnièra, tant qu’a contar ma vita.
4 « ‘chabava » es de segur mai coma fau, mas la linga parlada es libra…

(marca de fin, la de la pertida jaspida)

‘Queu libre, que siàia un jorn dictator lu fariá legir e aprener « sus la poncha de la linga » per TOT-a-S los-las normaliZators-tritz, tant ‘quilhs de l’estarcademia monoccitana (@òc) que ‘qilhs de la Clò-clò sus palhetas (@òc) o los-las de las subvenci’s (@òc).

‘Queu libre, lu ‘chabí ‘vant d’anar visar un spectacle d’una tropelada « d’amators ». Ujan, jugavan « la demande en mariage » dau Tchékhov. Me prenguí de raibar veire jugar entau lu Debernart.

Un an desjà, la rifanfana d’aqueu bilhet, e qu’es b’etot l’estiu, ‘laidonc, me songe perpausar dès la setmana entranta « ‘n’adaptaci’ personala » d’un libreton que legiguí i a gaire. Dise be « ‘n’adaptaci’ » e non pas ‘na revirada, un pauc coma un fuelheton estivau…

« D » Debernart – Teatre occitan (lemosin)

L’òbra completa dau teatre dau Debernart es estada tornada imprimada per lu Jan dau Melhau*.

Sus los dos tòmes, ne’n legiguí màs un, lu prumier perquè sei pas einucent de tròp.

Non solament per lu « A-to-Z-Challenge », « D » coma Debernart, mas maitot per far la responsa ad un amic que me damandet se ‘quò eisistava, lu teatre d’òc. Disí que aürosadament aquò eisista mas me fauguet be m’estujar darrier ‘na mina ofensada d’una tala question per pas veire eissir un « e luquau ? ». Sei beleu un de l’arocana, mas pas un camelon, sens obludar que passar de la ròsa a la vert es pas bon per la santat.

Lu premier tòme presenta las òbras de prima jounessa. Las viguí jamai jugadas, pòde gaire parlar daus eifiechs sus scèna, màs, la legida, ela, ne’n ai mai-que-mai agradiva.

La prumièra pèça es la ente ‘na linga de pelha empisona l’esperit de la gent. ‘La compta ne’n tirar profiech per son galant. Un pauc coma dins las istòrias l’estiu a la televicon, tot s’achaba be per lu melhor dau monde. Per « òbra de jounessa » legissí ‘quò coma ‘na jurta, tant iò dire.

La seconda, Jan dau Melhau la persenta coma ‘na metafòra d’un Lemosin apres bancuar d’un monde paisan totau vers un monde mens paisan e mai vilaud.

Me songe pas parrier coma se, e i charche d’enquera l’optimisme.

La tresesma, escricha dau temps de la guerra, es de prener coma un fòrça bon tesmonhatge de l’epoca, d’un pitit vilatge e daus mants aranjaments d’alora.

Vòle pas tot contat aquí, d’autant mai que sei pas critique de profession, critique artistic, de segur. E per iò dire franc tot emb-d-una, « l’occitan » auriá mens de linguïstes e mai de critiques-criticas dins lu domení de la cultura, la chausa « occitan » seriá beleu un pauc mai « sexy ».

M’entòrne a mas ovelhas lemosinas, quau que siàia, la linga dau Debernart es d’una beutat granda, e se v’autres vos charchatz ‘na rason e ‘na sola de lu legir, ‘la veiquí. Ajatz pas paur dau vocabularí, es dau lemosin, mas lu JdM farget un leissic per aidar.

Lu veire jugar un jorn, aquò me sembla pas impossible, la linga es ‘quí, de las situaci’s, coma ‘quela dau bancuament, son d’enquera d’actualitat.

‘Reste ‘quí per m’embarrar dins lu second tòme.

* l’adreiça per lu ‘chaptar : Lo Chamin de Sent-Jaume, Roier 87380 MEUSAC