Coma es-quò que nos disiam ?

Lu titre d’aqueu bilhet es ‘queu d’un article escrit per lu Jan-Peire Reidi dins « Paraulas » de Novelum. Perquè ne’n parlat aquí ? Màs perque lu JPR pren qua’iment lu mesma pertit que lu bilhet dau Fraj publiat sus lu cibercaier dau JPC.

Me songe que son de las contribuci’s de las bonas per analisar son biais d’estre faça a l’utopia normalisatriça ‘pelada « occitanisme », mai son « occitan blos » o d’enquera l’« occitan centralisat amb una gesticuladejada multi-descentralisada », son drapeu p’ita-crotz-isat, son imne pesdel’aucha-isat, sa capitala mas-de-que-n’autres-iriam-se-far-chiar-a-Tolosa …).

Segur, i aura be quauques esprits normatius o beleu quauques normopates per pas los legir e cridar coma daus pòrcs avant ‘na re-incarnaci’* sos la fòrma de jambon :

« jamai aüròs »,« ente es l’unitat »,« eretgia » …

pertant, son de las bufadas entau, belament escritas, que fan que l’aer demòra de bon respirar.

Dins ‘n autre domeni, ‘questa dimenjada, montí a París per lu « salon internacional daus editors independants », es de dire, mai-que-mai, de la gent de… París, ‘laidonc, de linga francesa. Ne’n parle aquí per dire que Federop s’i trobava. Una bona rencontra, de segur, mai las doas personas qu’erián ‘quí. E daus libres. Daus libres ben realisats, de « bona factura » per usar d’un « francisme »**. Es important de iò dire, la qualitat compta dins la faiçon d’abordar la linga coma materiau, e d’apreciar la linga dins sa fòrma***. Es un quauquares de magic dins los libres dau « Chamin de St Jaume ». Me trobe aura mai tres libres de mai per passar l’ivern :

  • Per camins dau Joan-Pau Creissac,
  • Poèmas de pròsa dau Max Rouquette,
  • Fin’amor – Arnaut Daniel.

_____

Dins « Paraulas », i a ‘na lista d’obratge per aprener la linga, veiquí quò que se troba meijon. De’n prumier :

  • Gérard GONFROY : dictionnaire normatif limousin-français (N°55 bis – Lemouzi)
  • Jean ROUX : Vocabulari occitan-francés (Novelum – IEO)
  • Jean ROUX : Per aprener l’occitan – Précis de conjugaison (Novelum – IEO)
  • Michel TINTOU : Grammaire limousine (N°85 bis de Lemouzi)
  • Michel TINTOU : dictionnaire français-limousin.(N°178 – Lemouzi)

De’n segond :

  • Michel CHADEUIL : Expressions et dictons du Périgord et du Limousin (Edition Bonneton)
  • Peir DESROZIER – Joan Ros : l’ortografia occitana – lo lemosin (CEO)
  • Jacques FAURY : le parler charentocien (CPE editions)

E ‘na tresema lista, per los e las confirmat~ada~s :

  • Léon DHÉRALDE : dictionnaire de la langue limousine – diciounāri de lo lingo limousino
  • Nicolas QUINT : Grammaire du parler occitan Nord-Limousin Marchois (La clau lemosina)
  • Joseph ROUX : Grammaire limousine (N°196 Lemouzi)

_____
* vene d’aver ‘n’iluminaci’, nos faudriá escrir « re-incharnaci’ » 🙂
** sei un traitre per totas la causas 🙂 🙂
*** la soluci’ de « l’occitanisme » passa beleu per la legida dau Tao-Tö King 🙂 🙂 🙂

Publicités

Torní barrar mon coteu – Micheu Chapduelh

Monsur C, sabetz qu’apres vos aver pres per ‘na fada, vei-me-quí apres vos traitar de charlatan. ‘Tenci’ pas un de ‘quilhs charlatans coma n’i a dins las feiras, un d’aquilhs que vos vendrián pair que mair per 2 euròs. Non, non, non, aquò non, me iò permetrai pas. Setz un charlatan, mas un dau bon costat de la fòrça, un magician se v’autres aimatz mielhs, mas crese pas que i aguesse un vertadier mòt lemosin per iò dire e mai-que-mai lu sòu que fai brí-brí dins ma testa, es charlatan, ‘laidonc, v’autres setz un bon charlatan.

E perquè ‘quò diriensetz v’autres ?

Perquè vostre libre es geniau, tant iò dire còp-sec, e que graça a vos, per far frutjar ma cervela dins las noci’s d’etnologia que etnografia que antropologia, me faguet me ruinar ‘chaptar d’autres libres, e entau fasent, me songe me coijar mens colhon.

De’n prumier, lu libreton « l’ethnologie » limerò 2312, de las Sylvaine Camelin e Sophie Houdart. Un bon legir de chas « Que sais-je ». Coma de costuma : l’istòria, lu perquè i a, en França, de l’ « etnologia » e de l’ « etnografia » (la mòda de levar lu nas dins los salons de París, afè). I a daus noms de grand dins lu domeni, lu biais de far e perquè, o comint, ‘quò chamget, i a maitot de las nocis coma colonisat de l’interior…

Sabe pas per vos, mas me, ‘na vetz laschat dins la libraria, e perquè son totjorn apres totjorn tot desboirar, ‘na vetz laschat, fusine d’empertot. E ‘queu jorn, lu de la receptci’ dau vòstre libre, tombí sus « De l’Universel » e « Éloge de la fadeur » dau François Jullien. Le second, l’ai pas d’enquera legit e ne’n mai d’aquò es per un bilhet per los e las de la descreissança. Lu prumier, be, dins un país coma la França que balha de l’universalitat per tot e res, me songe que quò es una bona legida. Lu biais de far dau Jullien es coma totjorn de far lu chamin dintra la cultura d’Euròpa e la de China. Globalament, i a un triangle ente tot se juga. ‘na poncha per l’Universau (mai son contrari, lu Singular), ‘na seconda poncha per l’Unifòrma (e son contrari, lu desparrier) e la darnièra per lu Comun (e son oposat, lu Pròpri).

Coma vostre amic, lu Jan dau Melhau, persenta lu libre en fasent ‘na referença a Marcelle Delpastre, coma regenta de l’etnologia Lemosina, me faguet la ‘chaptar ela-tot, per beleu mielh comprener de las chausas. Ne’n comprener mai ne’n aprener. Dins los tres passatges, mai d’uns biais de far son d’enquera vius, lu pieçon balhat au noveu ‘ribat, a la novela ‘ribada, dins lu vilatge ; las femnas presas que van pas au batisme d’un goiat ; ne pas passar ‘n’aliança d’una femna marridada o d’una mòrta, o sus lu fach de gardar de las dragèas per far frutgar las dents°…

Me songe pas aver legit, mas es pas una critica contra la Marcela, nonmàs que sei un Jan-la-critica, me songe pas ‘ver legit quau que siàia sus lu fach de pas far traucar la taula ad un eifant que marcha pas d’enquera°°.

*!*

Bon, vei-nos-quí a la forcha que me fau parlar de vòstre libre.

De que ne’n dire ?

Dau be, resmas.

21 chapitres per parlar de mòda, de biais de dire o de far, biais d’enquera vius per quauq’uns, pus gaire pus d’autres. Quante dise viu, es de dire dins mon pitit vilage de la Nauta Viena rassís la Charenta, gaire luenh de la Dordonha.

21 chapitres que m’interesseten perquè v’autres setz un contor, un bon contor, que sap prener son lector per lu bot dau nas e lu menar ente vos voletz. Sabetz eisplicar las chausas, simplament, sens balhar votra pensada°°°, o beleu la dire mas sens que ‘quò ne’n faguesse tròp cas, la pòrta duberta sus d’autras possibilitats.

21 chapitres sus de las chausas que faguetem chas n’autres coma per eisemple minjar « lu dessert », lu chause sucrat, minjar sus lu cuòu de la ‘sieta. Sabetz que qu’eriá coma ‘quò que fasiem d’aicí que ma sor la pus vielha quitesse lu collegi. Eriá ‘quò la paur que la fuguesse pas pro civilisada ? Apres sa surtida dau collegi, los sòus momints ente la ‘sieta bancuava per recebre dau formatge blanc mai de la confitura, qu’eriá l’estiu.

21 chapitres sus un biais de vivre, los òmes, las femnas, los ‘limauds e beleu mesma las ‘limaudas, marchatz saber. Sabetz, o beleu pas e atz rason de vos en fotres, sabetz que fase pertit d’una amassada que fai la propaganda de la descreissança (>fr). Mai d’un còp, la gent van charchar sabe ente de las eidèias per viuvre, tant legir vostre libre. ‘Tenci’, pas per dire que qu’eriá mielhs avant. Es pas lu vòstre perpaus quau que siàia, mas, i a ‘na cultura de descrita, de las faiçons de far, dire.

Sur l’aiga, sus far venir dau bigaroelh per aver de la moneda per ‘chaptar minjar, lu rapòrt coma los alimauds, sus mai d’uns punts, setz mai moderne que iò pensetz beleu.

Per ne’n ‘chabar, las questions de genre. ‘Qeu bilhet, coma d’autres e mai que mai los testonets qu’escrive, tasche de los far sus un ton « masculin-feminin » perque la linga es util per la dominaci’. Es ‘na chausa au jorn d’aüei que compta. Dise pas aquò per me planhe o per estre criticat, es entau, es la vita dau jorn d’aüei. Verem be ente ‘quò nos menerá ? Dise aquò, non pas contre vos, ma per causa de vostra istòria de pera que de peron. Es lu perque fau vos legir, per de las chausas que semblan sens granda importança, mas que fan que beleu, se las peras poden passar peron, dins ‘na linga, la gent an beleu pas tot los problemes que d’autre~a~s an faça a las istòrias de genre.

Mesma chausa sus « l’identitat » que pòt pas estre nonmàs un papieron cartonat.

Per parlar un pauc de mon embonilh sus ‘quelas tematicas, genre e identitat : mon nom es « Jean Pierre », mas la gent dins lu vilatge disien « Piaron », « Peire », « Jan » o « Jan Peire»  d’aici mos 12~14 ans, fòra ma granda mairala, la dau país de las cagolhas, que me ‘pelava « la Rapieta », fòra la gent chas ma tanta pairala, que per ilhs eriá « Bertrand », coma mon pair, mon cosin e mon grand. Vers mon 12~14 ans, devinguí « Jan-Filha », es entau, vau pas far un dessenh emai ‘quò siguesse mon frair que tricotava per son ors. Ma sor qu’eriá « Jacasson », ma mair, « la Granda », afè, v’autres ne’n sabetz mai que me sus lu biais de balhar un chafre dins lu lemosin. Iò dire aüei fai resurtir l’insurta, mas degun me tustet jamai dessus non pus, fuguet nonmas chafrat. ‘Queu chafre, justadament, lu perdit quante « montí » a Lemòtges, apres lu bac, devenguí « lu vilaud », e « Jean Pierre » fin finalament, quante ‘guí a Molins. E desempuei, es entau que la gent me disen, fòra quauques vielhs chas ma tanta. Veiquí, qu’eriá per far resson au prumier chapitre mai lu vòstre raconte sus los dos òmes que vivian dins la mesma meijon.

E dins mon vilatge, son de las clidas qu’an las meijons, non pas daus cledons, vesetz be que setz un bra’e charlatan.

_____

Michel Chadeuil, J’ai refermé mon couteau : Petites digressions d’ethnographie vicinale, 341 pajas, Ed. Lo Chamin de sent Jaume – en francés.

D’autres libres sus aquelas tematicas :

  • Soleil Hopi – Don C.TALAYESVA
  • Le cheval d’orgueil – Pierre JAKEZ HÉLIAS
  • L’homme et l’invisible – Jean SERVIER
  • L’homme et la terreÉlisée RECLUS
  • 風土 – FūdoWATSUJI Tetsurō

Persente vòstre libre aquí (@fr)

_____

° ma mair ne’n gardet dau baptisme de sa reira p’ita filha e tota las vetz que ‘quò purava, la goiata ‘viá drech a suçar sa dragèa…
°° Chas nos es un quauquares de « sacrat », tant far marchar que parlar. Me prenguí de cridar i a gaire quante viguí ‘n’amija « me passar » son goiat per dessur la taula. Còp-sec, vei-me-quí apres far tot lu torn de la tabla per lu prener. Tot la gent present se foteten de me mai de mas creienças.
°°° vesem per ‘quí que sem pas de bana.

La p’ita occitania

Que manca ‘na besonha sus la « a », aquò es fach per se far s’esbolhar l’empirí linguïstic.

La p’ita occitania es lu nom d’una botica dins Sent Junian. Es gairement ‘na granda occitania perquè dedins i a daus produchs « dau cuenh » coma lu sabon d’Alep o daus libres « printed in China », ‘laidonc mon questionament fuguet :

– Pourquoi ce nom de petite Occitanie ?
– Mais nous sommes en Occitanie ici, et c’est l’occasion de présenter les produits du terroir.
– Huuum, mais la croix là ?
– C’est le symbole des panneaux à l’entrée de la ville, c’est la croix occitane, donc du Limousin.
– Mais je croyais que le symbole du Limousin c’était la blanche Hermine ?
– …
– Afè, dise ‘quò, dise res !
– …
– Et en dehors des animaux torturés-découpés, vous vendez ?
– Des liqueurs, des vins, des livres de cuisine du coin.
– E sus la linga ?
– …

Sei un emmardor e vòle pas dire tròp de mau de la tipessa. Sa botica es agradiva, i a un pauc de tot e sus las manifestaci’s occitanas e culturalas, ‘la ne’n sap mai que las de l’oficí daus passa-temps. ‘La vend daus produchs coma lu « Panazô » (@fr), daus vins cuechs, de las licors farjadas espres per sa botica, emai a la vuda daus còrs mòrts, la botica poriá estre chafrada « un bocin dau Peiregòrd ». Occitans, occitanas, anetz pas chas ela mai vos « cal-cal-cal », es pas son afar, ‘la risca de se tener l’alen d’aici a montar roja coma la « gola » dau nòstre blason.

Auei la COPAR© es duberta a tot lu monde mas autravetz, qu’eriá nonmàs aus societarís. Aquò, las societats mutualas, las cooperativas… son un vertadier trach culturau pan-occitan, ben melhor que la crotz màs bona per se boissar.

Subretot quante visem lu passat sociau de Lemòtges (CGT© (@fr), Revolta de las femnas ne’n 1905), de Sent Junhá mai la COOP© (@fr), o d’enquera lu monument de Genciòus

Afè, la COPAR© aura vend daus produchs a tot lu monde, coma ‘na granda surfaça de jardinaria e ‘la vend maitot los produchs sos la fòrma daus chamisòts dau CRIL© (@fr). Coma me sente pas oblijat de totjorn balhar ‘n eivís sus tot, tant passar a la tireta « libre » d’aqueu bilhet.

Ente dins Sent Jú fau ‘quò ‘nar per trobar daus libres ? E comprenetz be daus libres, gairement sens qualificatius.

Lu subremerchat, e v-òc-es, es aquí que se troba lu melhor raijon « terrador ». Passe ‘quí sus los libres sus Orador, la guerra°, la resistança. Passe maitot sus los libres ente las bargieras se fan trossar los cotilhons per lu molinier e que lu galant ‘riba a la fin per se venjar. Resta daus libres sus lu « patois », Mourguet per balhar un nom, daus libres tematics coma « Expressions et dictons du Périgord et du Limousin » dau Chadeuil°° e res de mai. ‘Tendetz veire, au mitan de las revudas, dins lu raijon « tourisme » i a lu libre dau Jacques Faury. Qu’una critica es estada facha aquí (@fr), mon eivís será/es dins los comentaris.

‘Queu libre lu torní trobar e l’i ‘chaptí dins LA libraria. Una libraria que subrevís graça a la papetaria. Qu’eriá pas entau dins lu temps, de las librarias, emai aquela fuguesse la pus granda, n’i en aviá quatre. Au jorn d’auei ‘quò ganha mai de vendre daus telefònes.

Dins ‘quela libraria comptetz pas i trobar « tot un raijon » occitan o linga-d’òc o sabe que. Lu Chadeuil daus dictons s’i troba, lu Chapduelh de la fada multicarta (@lm) s’i troba pas…

Vòle pas far mon Jan-la-mangonha subretot que lu tipe vend un roman per la gent de 7 d’aici 77 ans, dins un estil fantastic (@fr). Lu libre es per 90 % de la linga francesa mas los bocins charentò-peirigò-lemosins son grafiats dins la grafia de la linga e non pas « à la patoise ».

Per ne’n ‘chabar, lu merchant de tabat. Estrangament, es aquí, chas lu merchant de tabat que podetz trobar daus libres occitans, màs, malaürosadament, dau bas-lemosin per ‘na granda part perquè son los libres de la revuda Lemouzi (@fr) per tot dire. I aiá desjà ‘chaptat la reprisa de la « gramarí » dau Joseph Roux, un bra’e caracterí, de segur, « Per s’esclafar » dau Marpillat, « les contes de Jean-le-Sot ». Ujan, i ‘chaptí « Confolens et sites à légendes de la Charente limousine » un brave dorsier (@fr) dau JL Queriaud.

Veiquí per lu pitit torn, vos parlarai n’autra vetz de l’occitan dins lu vilatge e la ciutat, es un autre afar.

_____
° coma los subremerchats aplanissen los gòsts, ilhs aplanissen la pensada maitot, fau pas i comptar trobar « Auriez vous crié « Heil Hitler » ? » (@lm)
°° un fòrça bon libre per tòrnar trobar un biais de dire.

Letra duberta a Micheu C.

‘Quò es mai ‘na letra per far daus reclamadís° per dire verai, mas bon, d’escrire « letra duberta » me fai « venir fiar coma Artaban [] » o « uflar coma un jau [] » chausissetz, eliminatz !

·

Char Monsur C.

Vene de ‘chabar vòstre libre que balharai beleu pas lu titre per pas que la gent iò ‘chaptessen. Segur, aviá recaugut la propaganda ne’n mesma temp qu’una revuda qu’escriguetz dedins. A la debuta me sei dit ne’n me-mesma :

« Enquera de las istòrias dau Kevin e l’equipada tota chapduelhesquesa° ! Veirai per lu ‘chaptar… beleu l’estiu… lu tren… la prima ne’n moneda… la plaja… »

E puei, i aguet los bilhets dau JPC, v-òc-es balhe màs las inicialas dau blogor per pas me far petar lu rateu de davant, limerò 1 (→fr) mai limerò 2 (→òc) son dins los liams, lò1 bola dins lu ciberespací, resta…

Bon, me disí, perquè me’n dise de las chausas, sabetz, veiquí de que ‘nar far chiar los que volen mas vendre los Tchekhov – Че́хов, los García Lorca o de la Noemie Klein ; e enquera, nonmàs aus professors desprimats que reüssigueten a ‘ver un plaçon au CRDP. Vòle pas vos pigolhar mai mas consideracions sus los fonccionarís, mas dins ‘queu luòc, fau se mesfiar a la mendra paròla. Quante quò es pas un despressiu, es un militant dau Ps ‘quí a espiar sa futura victima. Comandar vostre libre fuguet un bra’e afar : Lire la suite

Coleras – Micheu Chapduelh

Mesma pas l’un daus famós libres qu’eissigueten de la covada daus leberons de nueit quilhs que fan la paucha dau JdM (►òc). V-òc-es, v’autres vatz ne’n ‘ver per l’annada d’aquela istòria :p

« Coleras » es un de quilhs libres que me faran m’esmalir enquera ‘na longa de pas aver (re)apres pus tòst nòstra linga ; dau mesma biais, passar lu demai de sa vita a poder legir daus libres entau, i a de las penas pus grandas.
Aiá desjà legit daus libres dau M. Chapduelh, per eisemple trobaretz ‘quí una critica libra(►òc), mas, ‘queu-quí me fasiá paur. Marchatz saber perquè ? Lu titre beleu ? Me sonjava que lu libre eriá un chausa de vielh cobès agres  après s’enbufar sus tot mai ren, un pauc coma ‘quilhs que purissan lu 36-15gogle.

E be non, es un bra’e libre, emai volesse pas far de surtida dau vaissalier, lu ton sembla un pauc ‘queu d’un sit consacrat au chin dins lu lengadòc. Comptaz pas sus me per ne’n dire mai, tene a gardar mon rasteu de davant.

Lu ton justament, be, quò-es lu bon ton per far una critica fina de la societat dau jorn d’auèi, emai me figuresse mai d’una vetz permés los criticats. Tot i passa : la cultura, los occitanistes, los joginors dau diumenc, la toristalha, los elegits que viran lu veston, l’architecte que fai bastir dins lu sens dau pluviau o enquera la prevencion veirurala mai-que-mai pervencionista que laissa solament un bocinot de plaça per los fantasmes sessuaus, lu biais de minjar… T! ‘Quela esprecion « biais de minjar » porrià estre l’una de la seissantèna de cronicas.

L’escritura es fina, la legida aisada, lu vocabulari pausa qua’iment pas question. Un bon libre per intrar dins lu lemosin grand.

※※※

E per far passar una colera, tant minjar un pastisson.
Ai trobat queu-quí sus lu cibercaier de la Merike (►cat), ente ‘la parla maitot de poësia e balha la recepta.