Las cliardas per los mòrts

O b’etot « las lanternas daus mòrts » per usar d’un gallicisme. Veiquí ‘na virada de l’article de la ouisquipedia (>fr-lanterne des morts), que, coma ‘quela istòria se passa dins lu nòòòòòòrd dau païs, dau còp, ‘quò deu pas estre d’un grand interest desempui lu temps.

Farai pas l’esfòrç de dubrir un compte sus la chausapedia per ò botar dessus, n’i a màs d’avieisar la « tavèrna » per comprener que i a un probleme. Paubres provençaus.

Afe, coma ne’n faguí ‘na virada per los cors d’esperanto, pòde be ne’n far una dins la linga d’aur.

Las cliardas per los mòrts

Una cliarda per los mòrts es una p’ita construccion, de formas diversas, mai d’una vetz bastida coma una torreta e cofada d’un chapiaut crosat de fenestrons. Escurada, i a una seria de polïas per montar un chalelh utilisat per « menar los desfuntats ».

La cliarda daus mòrts deu pas estre presa per ‘na crotz « hosanièra », un bastit funerari que la colona plena porta totjorn ‘na crotz a la cima.

Dins l’Euròpa dau coijant

Quò sembla que las cliardas son estada daus lampairons funeraris. Desempuei l’Antiquitat, qu’es d’usança de servar una lum pres de las tombas. Aquela costuma fai la sega de la daus prumiers crestians per losquaus la mòrt es nonmas un passatge de la lutz sus la terra devers la lutz daus ciaus. Los tombeus erián parar de lumets. En segre, los lumets fugueten remplaçats per de las chandelas de peiras, mai solidas, resistantas au meschaënt temps : la cliada daus mòrts.

I a mai d’una erplicacion sus lu sens de balhar ad aquestas lanternas : Viollet-le-Duc i vesiá un biais de dire parrier segond « la tradicion vielha de la Gaula Celtica », per d’autres, las lanternas gardavan los vivants de la paur de las tornas o daus esperits. D’aucuns, elas aurián pogudas estre usadas per escliarar las ceremonias de las familhas daus desfuntats. I a d’enquera d’autras personas que pensan que las son ‘quí per tornar ‘pelar au monde « l’immortalitat de l’arma », entau fasent, fasián un liam dintra los luòcs ente aquelas cliardat se bastisseten e la prescença daus benedictans. Un chapitre dau libre « Monuments currieux et sites étranges » de l’istòrian Henri-Paul Eydoux, 1974, parla d’aquelas vudas desparrieras sus las cliardas.

Las ipotesas sus la fonccion de las toretas son totjorn nombrosas : fare per menar los viatjors perduts, entresenha per indicar lu cemeteri o b’etot un luòc dangierós, senhau per toschar los mòrts que daissaten lur tombeu per trevar los vivants…

Antiquitat

La pila funerala daus temps galés de Cinq-Mars-la-Pile — Cinc-Març-la-Pila — a beleu estada usada coma cliada daus mòrts.

Atge-mejan

La part la mai granda d’aquilhs bastits ò fuguet au sègle XII, dins çò que sembla pauc o pro au prumier territori dau duchat d’Aquitania, lu dau sègle X, qu’es de dire los despartaments actuaus de l’Allier, de las Charantas, la Corresa, la Crosa, la Dordonha, Indre, Leir, Òlt, Puei de Doma, Doas Sevras, Vendèa, la Vinhana e la Nauta-Viena.

I a daus bastits, uech, nomats « lanternas daus mòrts » en Bretanha, e dos ne’n Mòsa e Mòsela.

Lu fach que las cliardas son quitament totas dins l’Aquitania prumièra es pas estat d’enquera eisplicat.

Au jorn d’auei

La Granda Guerra passada, de las cliardas son estadas quilhadas sus los cemeteris militaris. Lu monument aus mòrts de la Châtre montra ‘na femna plantada drecha au pè d’una lanterna daus mòrts.

Alhors

De las lanternas daus mòrts eisistan ne’n Irlanda, per una ne’n Anglaterra, e se’n troba quauqu’unas ne’n Euròpa centrala. Per aquela pertida de l’Union Europèena, las cliardats son d’un temps pus tardiu que las dau Lemosin e d’Aquitania.

Chafres

Veiquí quauques chafres, francès, balhats a las cliardas :

« colonne », « croissonnière », « fanal », « flèche », « lampadaire », « lampier », « luminaire », « phare », « tournielle », « tournière ».

Formas

Las formas de las lanternas son desparrieras segond lu canton, los materiaus, l’epoca… Vei-ne’n-quí un inventari (mesfiatz v’autres que los liams menan a la ouisquipedia dins la linga de l’empiri) :

  • esagonala :

En sus d’aquò

La lanterna de Sarlat e la Canedat es ’pelada « lanterna daus Maures ».

La de Carluç es ‘pelada « chemineia sarasina » emai i a res de comun coma las « cheminées sarrasines de Bresse » (>fr-wp).

La de Vergesa porta los dos noms.

Daus liams :

Ò dise una vetz de mai, ‘queu bilhet es ‘na virada de l’article de la ouiquipedia (>fr-wp). Per ne’n saber mai sus las lanternas, i a un fòrt beu article sus lu site dau Lemosin de l’Atge-Mejan (>fr).

Per mon perron, veiquí 3 bilhets ente son de las fotografias de cliardas :

Pranzac :

https://rapieta.wordpress.com/2019/03/03/listoria-passa-dins-loc-per-loil/

Conhac la Forest & Sent Vertunian :

https://rapieta.wordpress.com/2018/08/18/portaments-daiga-e-de-granit/

Briguelh :

https://rapieta.wordpress.com/2019/03/25/un-cop-de-mai-nava-obludar/