Torilhon 5

De viesar lu Arnaud segre e dire los noms daus luòcs sus sa carta, faguet tornar au Daniel, un daus pus jòunes maugrat sa cinquantena apres arribar demieg los nascuts d‘aïci, e beleu be lu darnier nascut dins ’na farma, lu remembre de serradas passadas s‘etot sus lu banc a escotar lu Marceu o lu Enric, dire, contar lu païs, lu far sautar de paròlas aura raslas que lu montra-colhon es qua‘iment lu sòu mejan per trompar l‘einueg.
E pertant lu Marceu aviá pas son parrier per parlar de las chausas, daus gents, ne‘n contar e se racontar, mesma se, quauqavetz, de s‘entraupar dins son dire, per retombar sus sas pautas coma lu margaud, eu preniá de las libertats mai la vertat.

*

« Preissalat De lotra »,  separat de « Preissalat daus Ausiers » qu‘es mas per quauques fonccionarís dins daus bureus.
La gent aquí disen Preissalat per lu de la Nauta Viena, Preissalat de Lotra, e Ausiers, per lu segond.
Disen « vau aus Ausiers querre quauquares » coma porrián dire « vau aus Amonts, o a la Crotz d‘Anvau ». Non, son los francès que separeten las chausas, perque ’quò los aranja, ’quò deu ne‘n far viure dau monde dins los bureus, mas per los paiar, qu‘es n‘autres, per ’quò i a pas de se trompar.
Luquau sap d‘ente ven ’queu nom de Preissalat, dau patoes ?
Es quò que qu‘eriá per parlar d‘un « pras assolat » [Gonfroy : assolar = espandir sus la sòla, gietar a terra ; marchar sus una sòla de terra batuda | Dheralde : (s‘)assolar = se pausar a l‘abric] o un « pras a la sòla » [Dheralde : sola (a la) = a l‘abric dau meschaënt temps]  e que, despuei lu temps l‘eispression mudet.
Es quò que los prumiers que balheten un nom au luòc eriá per parlar de « pressatz-las », sabe pas me, avant de ’ribat a Briguelh, que dins lu temps, qu‘eriá ’na ciuata mai importanta qu‘aüei.
Es quò que quò se parlava d‘un luòc « apres » las Lotras, que n‘autres minjam la « a », que los que balheten lu nom dins lu temps erián daus vilauds de Lemòtge, e ilhs boiran los « a » e los « o », un pauc coma la Gineta que fai los feminins dau plurau mai daus « eï » perque ’la ven de Chabanès.
E « lotra », d‘ente ’quò ven, es quò coma iò disen los francès ’n‘otra mas qu‘es pas un mòt de chas nos. DIns mon regiment a la guerra, i aviá un tipe de Sent Irieis que disiá una « bota ». Qu‘es pas lu ’limaud, que n‘autres disen ’na loira. Es quò que i aviá dins lu temps una meijon mas de la galanta ? Marchatz saber d‘ente ven lu nom d‘un luòc dich. D‘autant mai que aquí maitot, i aguet de las desformacions, qu‘eriá beleu « loba » per parlar d‘una gròssa peire, sabe pas me, per passar lu riu, beleu, o una peira levada. N‘i a pertot a la Flatiera, pas luenh d‘aquí.
Dins lu temps, manca que se passava un quauquares dins un luòc per lu chafrar entau. Gaitatz tot los « chasne verd » un pauc pertot, l‘ivern aquò eriá per aidar los viatjors.
Mas aquí los chasnes verds son ’pelats daus jarrics, i a be lu buec dau jarrison per delaï Vilars. ’Quò ven d‘aquí, dau jarric.
E se quò se troba, quò ven daus romans, que trobeten d‘annadas de la teula dau temps daus romans pas luenh d‘aquí, a Bussiereis. E dins lu temps, avant la guerra de 14, i aviá ’na fabrica de teula aquí a Preissalat, jurt‘avant lu pitit pont per passat lu riu. Mas au jorn d‘aüei, i a pus res, qu‘es tot ’bolhat.
Sabetz qu‘aüei qu‘es Briguelh la granda vila, mas autravetz qu‘eriá Bussierieis. Son daus que venian enquestar que me iò disseten. E v-òc-es, qu‘es entau, i aviá una vila, n‘autres au jorn d‘aüei diriam beleu un chasteu o ’na meijon borgesa, autorn de las farmas per aidar lu seinhor. Quante l‘activitat se desvelopava aquò fasiá un vilatge puei ’na vila.
Dins lu nòrd, i a beucòp de nom que se ’chaban per « ville », ’quò ven d‘aquí, per dire la vila francha d‘un tau, e i a que de veire la ciutat de Vila-Francha.

Qu‘es entau que lu vielh òme eisplicava las chausas, per un nom de luòc, un nom de planta, de ’limaud…

« Ausiers » es maitot un mòt per los frances, que mai d‘un còp ilhs-tot son apres dire « ausières », mas sabe pas d‘ente quò ven, afe, sabe ’quò qu‘es una ausiera que qu‘es ’na chavilha per tenier las ròdas de l‘aubre d‘un tombareu, mas, au masculin, vese pas. O beleu que la gent que balheten un nom vougeten parlar d‘un luòc ente « s‘abieten mai daus assalers », marchatz saber.
Sabetz que nomar qu‘es far eisistar, i a disen los filosòfes. Aquò serv lu poder, pas la gent. Qu‘es entau dins la Bibla « a la desbuta i aviá lu verb ».
Gaitatz me, vene d‘Orador, dich entau, lu monde d‘aquí sap que qu‘es lu de Glana que parle, mas daus Orador n‘i a mai d‘un dins los cuenhs, i a mesma dau monde per dire que los Alemands s‘erián trompar d‘Orador, marchatz saber la vertat dins tot aquò. Afe, Orador ven dau latin, sabe pus quau mòt mas pas coma un tipe l‘eisplicava l‘autre jorn a la televisi‘ lu mòt patoes per dire l‘aur.
Sei pertant pas ’nat longtemps a l‘escòla perque faliá trabalhar a la ferma, mas mos pairs recevian lu jornau, e qu‘es totjorn me que lu ’chabava de legir. Ne‘n aprenguí de las chausas dedins, non pas coma los d‘aüei que i a màs de las fotografias. Vendrá un jorn que los jornaus seran sus un bocin de plastique, lu mandin la gent passaran lu plastique sos l‘aiga e lu pausaran sus la fenestra, per radiò las novelas ’ribaran automaticament sus lu plastique ; poran mesma i metre daus pitits filmes per animat lu plastique.
O ! Per ’quò son fòrts, i a de la gent qu‘an pas prò minjar sus terra mas tots los jorns quò s‘inventa daus chauses noveus.
E quante arribí ne‘n Alemanha, lu monde alaï eriá mai en avança que n‘autres. Que quò siguesse per lu trabalh de la terra, sus la rota, dins l‘organisacion de las vilas, erián mai esvoluats que los francès. Qu‘es pas per res que ganheten a la desbuta, erián dirijats per daus saluds, mas daus salauds que sabián quò qu‘ilhs volián. N‘autres erián d‘enquera a la guerra de 14 que ilhs avián desjà sonjar a l‘industrialisacion de la vita e de la mòrt. Afe, tot aquò qu‘es dau passat au jorn d‘aüei e sem tots européens. Eu iò diguet lu generau « l‘Euròpa, l‘Euròpa, l‘Euròpa » tot de sautar coma ’na chabra sus son fautuelh.
Qu‘es be tròp complicat per n‘autres tot aquò, sem daus pitits païsans, daus obriers, e lu monde daus afars qu‘es pas per n‘autres. Per n‘autres i a que de saber far la diferença d‘intra lu blat, lu seiglhe e lu blat roge e de far ’tencion de pas ne‘n mancar per se. I a un dicton que iò ditz entau « que s‘einuia de las segalas a be prò sovent dau pan cueich ».

*

La velhadas se passavan entau, ad escotar lu remembre d‘una cultura espandida dins las ruas qua‘iment desertas au cuenh d‘un lampadaire, de las parolas vengudas d‘un temps pas tant vielhs qu‘aquò d‘una umanitat semenadas coma de las granas que quante las son pas perdudas dins lu vent, de davalar sus un essart pòden nonmàs frutjar.

*

Mòts : 1330

Publicités