Las bonas fonts

‘Quò es la novela annada per los d’Asia, ‘laidonc l’enchaison per n’autr’etot de far bonbança e ‘chabar la jornada per un peregrinatge*, e perque pas las bona-fonts : « Tira la carta de la tireta, v-òc-es, la l°72 de chas Michelin ©».

Las aigas, de segur, ‘las son ‘quí per beure, far frutjar de que minjar, mas ‘las an lu poder de garir los pitits maus, o, per lu mens, se ‘quò fai pas de ben, aquò pòt pas far de mau.

Las bona-fonts, i a pas tant de manièra que ‘quò per se ne’n servir, o v’autres sabetz ‘quò que vos manha e coneissetz la font que vai e manca pus d’i ‘nar far lu romieu*; o sabetz pas tròp comint son boiradas las fòrças invisiblas e aquí, fau se far aidar de la recomandosa, mai-que-mai es un afar de femna, ela, ‘la pòt aidar per trobar la bona-font bona per vòstre mau.

Las bona-fonts son un pauc pertot ne’n Lemosin, mas, i a las p’itas, pauc poderosas, e las grandas, las que garissen mesma las bestias, per eisemple la font daus Cars (plejadís 16-17 de la carta, rota Châlus-Nexon), o d’enquera ‘n’autra au Dorat (plejadís 7, naut de la carta), mas sabe pas ente ‘l’es ; dise aquò sens obludar que mon grand paternau me’n contet talament sus ‘queu canton quante eriá goiat que ‘quò me fai drelhar¹ màs de ne’n parlar. Dins mas annadas passadas a la Souterraine (pl 8, naut de carta), dins la Crosa, mai la dos chavaus, faguí lu romier* doas vetz per ‘n’amija de classa, ‘na de Bessines (pl 8, sus la RN 20). Un còp per un mau sus los uelhs, ‘na font ras Guéret (pl 10, naut de carta), font clara o quauquaren entau, e ‘n autre còp avant nòstres eisamens, dau liceu d’aici a Grandmont (pl 8, en amont d’Ambazac). Emai me songesse que ‘quò es lu trabalh que fai la reussita, sei pas entierament ‘na babòia, mas iò faguí… de las vetz. E puei la balada es de la brava.

Una vetz, n’autres ne’n charchatem una, e jamai la trobetem. Fau pas i charchar un istòria bona per se manhar lu varruelh, o b’etot coma l’autre mai son Hitachi ©, non, una bona-font es pas un chause per la toristalha.

Per los e las de Charanta, las bona-fonts las pus usitadas son las de Cussac (pl 16, sus la rota St Mathieu-Châlus) ; ‘tenci’, dise aquò lu pitit det levat per prener lu sens dau vent, ‘quò que dise es pas ‘na vertat de senta Verja coma la de quauqu’un-a-s… De las bona-fonts eissistan beleu per los e las de Coresa, mas es un país de salvatges, ‘laidonc…

Dins mon vilatge, lu mai brave dau monde, qu’eriá las bona-fonts de Cussac qu’erian solicitadas de doas manièras per quò que sabe. Los « catoliques » ‘navan far las proceci’s, per se montrar, per far creire, beleu perque erián daus bons chrestians o per epiar e reperar las fonts que seran d’usar dins l’annada. D’autres, coma ma mair se’n fotian dau folclòre, passiam davant ‘na sorça, còp-sec ‘la fasiá ‘restar la veitura per mon pair e surtian de las botelhas. Aquela aiga mai d’una vetz veniá grán d’una bona font mas quò fasiá be tot parier ; beure de l’aiga es pas meschaënt per la santat. Segur, lu veisin² passava, mai d’un còp se mocava de ma mair, ne’n damandava quand mesma una botelha :

« per metre dins lu pastís, la Sint Martin³ es melhora que l’aiga dau robinet ».

Per las bestias, la gent aimavan mielhs far venir lu veterinari, fòra per las dartras, qu’una tipessa dins lu vilatge sabiá iò conjurar, coma lu fuòc. Oficialament ‘la fasiá ren de mai que dartra e fuòc, mas degun per ne’n dire dau mau perque es conegut que qu’un que pòt prener lu mau pòt iò balhar.

I aviá ‘quò d’autres sorcilhatges o sortilegis ? Un tipe, un charcha marda ‘viá la reputaci’ de jugar mai de las p’itas meijons, aquò deviá gaire li servir perque eu eriá pas pus riche que lu restant dau vilatge, pas pus uròs, malaüròs nimai. Une tipessa ‘na vetz faguet venir lu curat de Sent Christòfe perque ‘la aviá trobat un òs dins son aurelhier, lu que jugava mai las meijons fuguet suspectat mas lu monde invisible laissa pauc de traças, màs dau tracat e ‘quela femna deviá ne’n aver perque ‘la fuguet presa apres raubar un pigeon ad un veisin, ‘quò que faguet que mos pairs, los veisins se brolheten coma ela e son òme. E fuguetem maudichs mas sens grandas necessitats de far ‘na devoci’, a la Verja o au tombeu de St George, o ad una bona font.

De tots biais ma mair susvelhava lu monde reau dau naut de sas coneissanças, e per eisemple un uòu trobat au mitan dau vargier eriá tost metut dins l’aiga tirada frescha dau potz, per res perque qu’eu tombesse au fond o pas, l’uòu eriá gietat au fumarier o au fuòc. ‘Na vetz, ‘na veisina qu’aviá facha ‘na tentativa per se suicidar, portet a ma mair de l’aiga benesida, l’aiga rintret mesma pas dins la meijon, ‘la fuguet gietada dins l’ancian « dreich d’aiga » darrier la meijon. Mesma chausa per los rameus d’aquela veisina :

« N’autres am pas de bestias coma n’autres aviam dins lu temps4, vau iò portar a las polas per que l’uòu lurs venguesse ! Marcè »

parlas, los rameus ‘chabian sus lu fumarier dau veisin.

« Aquò auriá pogut far crebar las polas5, totas aquelas bondiusarias ».

Per las bona-fonts, n’autres ‘guetem jamai besonh de consurtar. Eriam tots 5 pitits que la mesma jornada fasiam las peiras levadas, las taulas de peiras (>òc-fr), lu buesc « sacrat » daus Monts de Blond, puei ‘na vetz passat la Viena, lu « culte » eriá per l’aiga, rassis St Auvent (pl 16, naut de la carta). Aquò duret pas tant qu’aquò coma « pelegrinatge » perque sus la rota, una vetz, passat Rechoart lu ben nomat, un calhau faguet s’esclatar lu pare-brisa de la veitura. Aquò fuguet ‘chabat.

La biais comun de far es lu dau filmonet : tres nosilheras son copadas a tres fonts, puei brutladas e lu charbon pausat dins l’aiga de la font ente ‘la fuguet copada, lu prumier charbon que tomba balha la font bona per sonhar lu mau. ‘Na vetz trobada, per los pitits maus ‘na pregiera e aup, lu mau s’envola, per las malaudias de pau per eisemple, o un rumatisme, fau ‘nar sus plaça, romieu o romier*.

E puèi, non pas me legir, ‘natz geitar lu film conhat dins lu liam de l’eimatge, es dau bon trabalh que fagueten la gent de l’IEO :

bonafont

_____

‘Tenci’, los noms de vilas jaspits a la localisaci’ gepesquesa dau bilhet son pas estats revirats per aidar la localisaci’ sus la carta de chas Michelin©, la 72, la carta dau monde per tot dire.

_____

* romieu,~ieva : pelegrin, peregrin (de’n prumier lu qu’anava a Roma), lu o la que fai lu pelegrinatge per se-mesma. Romievatge o d’enquera pelegrinatge son pas per dire la mesma chausa que peregrinatge, mas aquí, per ‘ver « fach las bonas fonts » ‘na vetz, peregrinatge me sembla melhor, de tot biais vau mielhs un meschaënt galicisme que non pas un « occitanisme blos ». Romier,~iera : pelegrin que fai lu romievatge per lu compte d’un(a) autre(a), eu o ela intercessa, eu fai l’intercessor, es lu cas de la recomandosa.
1 drelhar : far venir la charn mola.
Lu grand de mon grand eriá daus Monts de Blond e li aviá contat tot un monde de legendas ‘taschadas a las peiras e l’aiga, legendas que per quauqu’unas me fugueten contadas. Las mai conegudas son la dau rochier que s’ubra la nuech de Nadau, la que tala peira marca lu pinon de la Verja o d’enquera que dins tau endrech fau culhir ‘na flor de faugiera la nuech de la sent Jan per vivre 100 ans.
2 es ‘queu veisin que faguet ‘na granda part de mon educaci’ « sus las chausas dau vilatge », es de dire perque ‘queu prat es boinar entau, a tau endrech i a ‘na sorça. Eu me parlava patoès, maugrat l’interdit de mos pairs, coma mos 4 grands. ‘Queu paubre, mai ‘na femna que ven de rintrar a la meijon de retirada a 99 ans, erián lu complement l’un de l’autra, l’un dins ‘na fòrma de geografia dau país, l’autra dins la coneissança prionda de la natura de las chausas. Aquò fasiá resson a ‘quò que me disian mos grands, tant lu de Lobinhac, pas l’uenh d’Eissiduelh coma luquau marchí dau temps e dau temps long coma un goiat de 6~10 ans pòt iò far, ‘queu que golava las cagolhas crudas contra son mau aus pomons, tant coma lu de Forgeis que m’aprenguet tant de juòcs, mas grandas, elas, m’aprenian las plantas e a « saber far per pas iò damandar a d’autres ».
3 Dins – Pastís – Sint – Martin, entau escrich per far surtir la sonoritat ne’n {i}.
4 Fau comprener que lu « n’autres » ubra ‘n’entalha spaciò-temporala : « N’autres am pas de bestias » au jorn d’auèi.

Mon pair faguet l’obrier tota sa vita avecque un pauc de trabalh coma obrier agricola ne’n complement, a la desbuta de sa vita, per poder paiar la meijon. Agueten jamai « de terra » coma d’autre, ‘na terra de far valer, mai tres vachas coma aurian deguts mai ma mair, perque mai-que-mai erián daus paísans. Coma poguet iò far lu veisin. Ma mair nos trainava de far los fens chas ‘queu veisin (lu dau l°2), per nos esducar, nos montrar, los fens mai lu vin e lu trabalh de la vinha (e l’una de ma prumièra cuita). ‘Queu veisin eriá tota la cultura paísana lemosina, ne’n se mesma.. Coma se, veniá dos tipes de Lemòtges, daus òmes que fugueten preisonier de guera coma se. Tot un monde, tot l’univers dins ‘queu vilatge.

« coma n’autres aviam dins lu temps » dau temps d’avant la guerra, e, coma v’autres ne’n aviatz…

Las polas, e los lapins erián las solas bestias que fasiam venir, per minjar, de segur, los pigeons ‘ribeten pus tard, quante mon pair fuguet a la retirada. Mai un pòrc e un vedeu ‘chaptats chas un tipe dau canton, aquò balhava minjar per l’annada. Ma mair essaiet be me me far tuar « mon » lapin, mai « ma » pola vers la 12 ans, poguí pas. Ela i vesiá un quauquaren per ganhar ne’n independança, saber far pus tard, coma codre sos botons de chamisa, per mancar de ren. Me, me sonja que quò es ‘queu jorn que devenguí un minja-raiça, sens iò formular entau, comencí de l’estre a 15 ans.

5 Ma mair, quante mon pair moriguet, anguet veire los pigeons per lurs dire, lur dire la mòrt, e dire qu’aura, qu’anava estre ela que lur balhara minjar. Desempuei, tant ‘la poguet balhar los lapins a ma sor, per pas dever los tuar un jorn, o b’etòst los veire crebar, tant los pigeons son estats « sacralisats », mas pas los pigeonòts que ‘chaban dins sa sieta : « un pitit entau, mai daus peseus, aquò me fai minjar per dos jorns ».

Publicités

Une réflexion sur “Las bonas fonts

  1. Anonyme 11/02/2013 / 09:52

    grand mercé per lo ligam, e subretot per lo testimoniatge, fòrça interessant e fòrça plan escrit !

    J'aime

Les commentaires sont fermés.