« E » per Esperanto, 125 ans e d’enquera viu

Es a Varsòvia e dins l’annada 1887 que la Lingvo internacia sautet sus lu monde, lu 26 de julhet, que lu Zamenhof, medecin oftamologiste, se tròba ne’n estre son pair.

D’una familha jusiva, Lazare Louis Zamenhof nasquet ne’n 1859, à Bialystok, ‘na vila polonèsa mas dins lu coderc de la Russia. ‘Quela vila, 30000 personas, eriá plurietnica emai ‘la fuguesse constituada de 60% d’israelites. Estre ‘na forcha per lu negocí fai que ‘quò s’i parlava lu polonès, l’alemand, lu lituanian, lu iedich, sens obludar que la linga oficiala eriá lu russa. Tot aquò balhava a soschar au jòune Zamenhof, mas eu faguet quand mesma sa medecina, mas, ‘na vetz marida coma la Klara Zilbernik*, eu damandet a son beu-pair la permici’ d’usar de la dòt per publiar « la unua libro », lu prumier libre que balhava las basas de la linga.

Coma los jueus erián mau considerats dins ‘queu temps, eu sinhet d’un chafre « Doktoro Esperanto », lu qu’espera.

La prumièra edici’ coneguet la reüssita, e viste-viste, las reviradas alemanda, francèsa o polonèsas fagueten mestier.

Lu Zamenhof vouliá far ‘na linga coma un utils comun per l’umanitat e non per prener la plaça de las lingas desjà presentas. Lu nombre de persona apres aprener la linga a la desbuta frutjava jorn apres jorn, la prumièra encontra se passet a Bolònhe-sus-mar, 1905 e 680 personas presentas. La prumièra guerra mondiala metet un fren au movament, mas dins l’entre-doas guerra, i aguet ‘na reviscolada, emai Zamenhof se moriguet ne’n 1917. Es ad aqueu momint que los movaments obriers esperantisates eissisteten per pas ne’n far qu’un chause borgès. La montat daus totalitarismes, tant nazisme que comuniste, passet ‘na brida fòrta sus lu movament, la gent.

Desempuèi la liberaci’, lu movament esperantiste tesmonha de la reüssita de l’òbra, quau que la gent ne’n pensant.

Trobaretz sus la tiala mantas conarias per eisemple, e beleu la mai granda, que l’anglès es THE linga internacionala.

Trobaretz maitot de las insurtas sus Zamenhof, coma eu eriá judieu**, l’esperanto fai venir la coà forchuda, coma eu eria sioniste***, es la linga dau complòt mondiau…

Afè, ‘queu que vòu tuar son chin…

* es pas desavenenhe d’aver un costat « galà » que fau pas escrire entau, perdon, « que cal pas escriure aital amb un  signe diacric sus la « A » ».
** aprofeite d’una p’ita estala per dire que sei pas juife. Sabe que parle mai d’una vetz d’aquò mas sei pas jusiu. Pense pas que ‘quò fuguesse greu d’iò estre, per quauques fadards beleu be, mas, pas per me. Sei lemosin tirat d’un bocin d’Euròpe ela mesma d’un bocin dau chamin de Sent Jaque, sei gai & planta-porrada, sei vegetarian & minja-raiça, sei un bicicletejor e un emmardor, un maucresent mas pas agnostic. Es entau… e pas autrament !
*** dins lu sens dau sègle XIX, pas dins lu sens de l’estrema drecha de l’Israel dau jorn d’aùei.

Un bilhet sus l’esperanto un l’endeman d’elecci’s, sens coneitre lu ganhant (sei chas los Cht’i), e dau mesma biais un bilhet la velha dau 8 de mai. ‘Pelatz me Freud.

Doas amassadas d’esperantistes

Veiquí la perpausici’ daus esperantistes dau Venezuèla per l’anniversarí.

Publicités