ANDER – Roberto Castón

La dimenjada passada, ‘chabí (1) per poder lu veire ‘queu film, Ander (>fr) que mantas personas me’n parleten mai d’una vetz, tant dau costat « plumas-dins-lu-cuòu » que dau costat « boissa-te-coma-la-crotz-de-Tolosa » de las fòrças que m’animan.

Veiquí ‘na revirada dau texte de persentacion (>fr), segur, seguida d’un pitit comentari personau, pensatz-be.

Au mai prigond dau país basque, Ander, paisan totjorn pas maridat a 40 ans passat, viu coma sa sòr Arantxa e lur vielha mair dins la ferma de familha.

Aquò es per dire aus lectors e a las lectritz de Teleramà©, lu public gai es mai-que-mai composat aquí de pròfs, de fonccionaris e daus membres dau Ps, ‘laidonc, aquò es per dire « ‘tencion, ‘quò es desparrier de la vita dins París-lu-marais© ».

La nocion de « basque » es ‘quí per quilhar l’endreit. ‘Quò es util perque dins l’inconscient de mantas personas lu país basque es forçament francòfone monolinge, ai pas mestier de desvelopar.

Dins la sala d’atenta, un tipe me damandet :

– Lu film es sostitrat ?

– Es un film basque !

– Aaaa ! Son queraque daus basques d’Espanha (2), e puei a mon atge, pòde pus legir los textes e ‘gaitar los imatges.

– ‘Visa ! Te manca pus que de te’n tornar (fau pas prener la peina d’esplicar qu’en defòra de la linga, un film es revira solament per los merchats importants, lu merchat « gai » mai « art & tentativas » es pas pro grand).

Arantxa deu se maridar e laissar Ander mai sa mair. ‘Queu-quí se copa la jarra.

Aquela jamba copada es un act mancat en psicanalisa de ciberquasernet. Freud es dins la plaça e velha tot ‘queu monde desempuèi los ciaus.

Per aidar dins lu trabalh, la familha fai venir Jòse, un jòune trabalhor sasonier peruvian.

Voudriá pas passar per un Jan-la-critica (que faudriá dire Joan per far plaser a las sentas verjas linguisticairas) mas dins lu texte francòfone i a de marcat « tâche », mas coma iò ditz totjorn ma granda : « dins ‘na ferma ‘quò es pas lu trabalh que fai desfaut ! » o enquera « autravetz, ‘queria lu trabalh que comandava, aura… la vita moderna… setz mai ne’n avança que n’autres, mas n’autres eriám urós. ».

Los mai avançats vesen be que sem dins lu país basque MAS que lu mau ’riba sos la fòrma (3) d’un jòune peruvian, ‘laidonc un parlador de la linga de l’empire, lu castilhan. D’alhor ‘quò-es be entau dit dins lu film en dos còps.

La prumièra scèna ente la mair s’emmalicia que l’ajuda ven « d’un estrangier » que parla pas la linga dau país sens obludar la replica cultissima :

– « E de que ‘quò minja un peruvian ? »

‘Na seconda vetz, quante ‘riba lu Jòse, las presentacions son entau faitas (4) :

– « Veiquí Arantxa, la sòr d’Ander e bentòst ma femna. Veiquí, Arantxa, la mair, ‘la parla pas lu castilhan mas ‘la lu compren.

– ‘Quò ‘ribiá (5) sovents còps que la mair e la prumièra filha aguessen lu mesme prenom ».

Aura, vesem enten lu Onfray pren sa sorça per far rajar sas conarias.

Lu noveu vengut vai pas tardar desboitonar las relacions dins la familha e mai-que-mai far s’esmaiar Ander.

Vesetz ben que i a totjorn quauqu’un per desraijonar lu vòstre pitit benaise, subretot quante l’atz bastit tan luenh de París-lu-marais©. D’alhors ‘quò deu pas estre un pitit benaise tant benaise qu’aquò perquè se un sol goiat, emai fuguesse peruvian, qu’un sol goiat ‘ribesse e flau, vei-te-quí a pus saber malinar dilun coma dimars.

De que ne’n dire, seriosament, d’aqueu film « gai », « basque » e maitot « rurau »« verd »« ortosessuau »…

Eu montra de segur un país, de la gent qu’an pas forçament ‘na vita aisada. Eu montra de las tradicions, aquí ilustradas per las scènas dins la cosina ente tot es contat per l’imatge emb ‘na granda economia de mòts, solament per daus gestes e per lu biais de far de la mair, principala gardiena de l’ordre. ‘La pouriá (5) estre la sola eroïna d’un film entier talament ‘la pren l’escran, sens obludar son fisique, sa faça ente son conhadas mai d’unas generacions que fagueten ‘queu país. ‘La es unica.

Lu film balha de veire que las generacions d’arribar, aquelas de la mecanisacion vesen la vita d’un autre biais, ‘las fan « pratica » :

I a una femna sola castilhanòfone que son òme bilingue es pertit, bon, ‘quela femna es presa per ‘na borrièra, ren-mai.

Segur, cridarai pas au chap-d’òbra, ‘quò-es quitament pas ‘na carta postala per vendre lu país basque (6), un film de ‘gaitar, beleu mai dau costat « linga minorisada » que dau biais « gai ». La tipessa iò presentet coma lu « Brockeback Mountain basque », de iò legir entau dit, me sonjava mai a Teorema (film italian) o Sitcom (film de París) avant de iò visar, après l’aver vut, ‘quò es un film d’aprueimar d’un Sempre Vivu (film còrse) per l’usatge d’una linga autra. Mas queraque un film maitot per assegurar quauques gais dins la chausida d’una vita vilauda ne’n defòra de l’isolacion de la campanha e per segre ‘queu vejaire, fau lu conhar dins la mesma tireta que Le roi de l’évasion (film lingadocian).

Nòtas :

1- ‘chabí-còp : juec de mòt purit esponsorisat per l’amicala de la reunificacion dau Lemosin-naut d’aici las Charantas.

2- i a be un tipe que m’espliquet ‘na vetz que los catalans fasian chiar de pas voler parlar espanhou, que mai d’un còp ‘quò l’aviá geinat a Sitgès. Li damandí si se-mesma parlava castilhan, me diguet que non, ‘laidonc, la conversa fuguet vista ‘chabada quante i disí que per la gent coma se, parlar anglès es pro sufisent per ‘nar plantar la porrada dins un bronze-cuòu-de-tapeta e ‘nar minjar au « fast-food ». Nom de diu, sem ‘n’avant garda riclanisada de la mondialisacion daus lesers.

3- la fòrma es pas la forma dAnder : juec de mòt purit esponsorisat per l’amicala de la reunificacion dau Lemosin-naut d’aici l’Auvernha.

4- faitas : umor grèc, dins un film gai, aquò auria estat ‘na fauta de pas la far.

5- iò sabe que ‘quò-es pas la conjugason la mai « occitan-blos » mas ‘quò-es entau n’autres disem dins mon canton.

6- aürosadament.